Temel Matematiksel Kavramlar

Matematikte Bilinmeyen Yerine Neden Hep X Kullanılır?

Yüzlerce yıldır, x harfi matematiksel denklemlerdeki bilinmeyen miktarı temsil etmek için kullandığımız bir semboldür. Sadece matematikte değil çoğunlukla bilinmeyen veya gizemli olan diğer şeyleri isimlendirirken de bu harfi kullanırız. X-Men; X Files düşününce uzayıp gider. Fizikçi Wilhelm Röntgen, 1895’te şaşırtıcı yeni bir radyasyon türü keşfettiğinde, doğal olarak ona da “X-Işınları” adını vermişti. O zaman sorumuz aslında şu. Neden başka harf değil de x?

Bilinmeyene Neden X Denir?

Cebir, İslam medeniyetinin Altın Çağı’nda (MS 750-1258) bugünkü halini almaya başladı. Cebrin erken formu, Muhammed El-Harizmi’nin ve 9. yüzyılda kaleme aldığı Kitab al-jabr wal-muqabala ( Cebir ve Denklem Hesabı Üzerine Özet Kitap) adlı kitabında yer alır. Müslümanlığın yayılması ile birlikte elbette bilgi de yayıldı. Matematiksel bilgelik içeren Arapça metinler nihayet 11. ve 12. yüzyıllarda İspanya üzerinden güney Avrupa’ya ulaştı. Peki bunun matematikteki “x” harfiyle ne ilgisi var?

neden hep X kullanılır

Tarihin bu noktasında, bu metinlerin bir Avrupa diline çevrilmesine büyük ilgi vardı. Ama bunu yapmak o kadar kolay değildi. Sorunlardan biri, Avrupa dillerinde mevcut olan karakterlerle ifade edilemeyen bazı seslerdi. Örneğin Arapça shay-un kelimesi “bir şey” anlamına gelir. Arapçada bu kelimeye “al” ön ekini getirirsek belirli bir şey için bu kelimeyi kullanabiliriz. Tıpkı İngilizcedeki tanımlanmamış, bilinmeyen şey anlamındaki “something” kelimesi gibi. Dolayısıyla, bu “özel şey”, denklemin henüz tanımlanmamış olduğu dönemlerde, denklemin çözülmesi gereken kısmını temsil etmek için kullanılırdı. Örneğin, “bilinmeyen şey 15’e eşittir gibi.

Kelimenin ilk harfi olan Sheen, Türkçe de ş harfine benzer. Ancak bu sesin Avrupa dillerinde karşılığı yoktur. Ortaçağın bu kaynaklarını tercüme etmekle görevli bilginleri doğal olarak bu harfi İspanyolcaya çeviremedi. Bu yüzden bulabildikleri en yakın sesi kullandılar: Χ (chi) harfiyle temsil edilen klasik Yunancadan “ch” sesi. Daha sonra, bu metinler günün ortak Avrupa dili olan Latince ‘ye çevrildiğinde, çevirmenler basitçe Yunanca Χ yerine çok benzer görünen Latince X’i kullanmaya başladılar. Eserler Latince yayınlandıktan sonra, X harfi matematik kitaplarında yerini almaya başladı.

Aslında yukarıda okuduğunuz açıklama sayfanın sonunda videosuna da erişebileceğiniz Terry Moore tarafından bir Ted konuşmasında aktarıldı. Moore’un bu açıklaması oldukça ikna edici olsa da temel sorun, söylediklerini destekleyecek doğrudan belgelenmiş kanıt olmamasıydı. Webster Sözlüğünün 1909-1916 baskısı da benzer bir teori ortaya koyuyor. Ancak yine ortada bu söylemi destekleyecek belge bulunmuyor.

X Harfi Kullanımı İle İlgili Kesin Bildiğimiz

Belgelenmiş bir teoriye gelince, büyük filozof ve matematikçi René Descartes’e (1596-1650) dönüyoruz. Descartes’ın bilinmeyen için “x” kullanılması fikrini geliştirdiğini mi, yoksa önceki çalışmalardan ödünç mü aldığını bilmiyoruz. Ancak dönüm noktası niteliğindeki çalışması La Géométrie’de (1637), Descartes bilinen nicelikler (örneğin a, b ve c) için alfabenin başındaki küçük harfleri ve bilinmeyen miktarlar için alfabenin sonundaki (örneğin, z, y ve x).harfleri kullanmamızı önermişti. Bu sayede de sembolik notasyona geçişi formalize etmişti. Peki bilinmeyenler için neden y veya z değil de x yaygınlaştı diye merak edebilirsiniz. Aslında bu konu ile de ilgili elimizde kanıta dayalı bir belge yok. Görünüşe bakılırsa bu harfler rastgele seçilmiş gibi gözüküyor.

Kaynak: THE ORIGINS OF THE MATHEMATICAL CONVENTION OF USING “X” AS THE UNKNOWN; http://www.todayifoundout.com

Matematiksel

Bir Yorum

  1. Merhaba, el-harizmi yerine el-cabir.
    el cabir arap matematikci.
    ‘algebra’ ismi kaynak kitabin yazari oldugundan,
    tercume basligi ve konusu Avrupa’da oyle anilmistir.
    Ortaokulda oyle ogrendik.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.