CEBİR

Matematikte Bilinmeyen Yerine Neden Hep X Kullanılır?

X harfi çoğunlukla bilinmeyen veya gizemli olanı temsil eder: Project X; X-Men; X Files…Fizikçi Wilhelm Röntgen, 1895’te şaşırtıcı yeni bir radyasyon türü keşfettiğinde, doğal olarak onlara da “X-Işınları” adını vermiştir. Anlaşılan X harfi sadece matematikte cebirsel çözümler yaparken değil, günlük yaşantımıza da uzun zaman için dahil olmuş durumda. O zaman sorumuz aslında şu: Neden başka harf değil de X?

Neden Hep X Kullanıyoruz?

neden hep X kullanılır

Modern matematiğin kurucu babalarından biri, dokuzuncu yüzyılda İran’da yaşayan Muhammed el-Harizmi idi. Etkisi o kadar büyüktü ki sonraki birkaç yüz yıl boyunca sembolik matematik, Avrupa’da “el-Harizmi” matematiği olarak biliniyordu.

Ancak Farsça adının ( el-Khwarizmi) “kh” olan ilk sesi Avrupa dillerine uyumlu olmadığı için, “g” olarak çevrildi ve “el-Gwarizmi” biçiminde kullanılmaya başlandı. Günümüzde yaygın olarak kullandığımız algoritma kelimesinin kökeni de buradan gelmektedir.

Algoritma terimi, Avrupa dilinin Orta Doğu sesleriyle boğuşmasının tek sonucu değildir. Matematiksel bilgelik içeren Arapça metinler nihayet 11. ve 12. yüzyıllarda İspanya üzerinden güney Avrupa’ya ulaştı. Tarihin bu noktasında, bu metinlerin bir Avrupa diline çevrilmesine büyük ilgi vardı. Ama bunu yapmak o kadar kolay değildi.

Sorunlardan biri, Avrupa dillerinde mevcut olan karakterlerle ifade edilemeyen bazı seslerdi. Örneğin Arapça shay-un kelimesi “bir şey” anlamına gelir. Arapçada bu kelimeye “al” ön ekini getirirsek belirli bir şey için bu kelimeyi kullanabiliriz. Tıpkı İngilizce’deki tanımlanmamış, bilinmeyen şey anlamındaki “something” kelimesi gibi.

Dolayısıyla, bu “özel şey”, matematik metinlerinde denklemin henüz tanımlanmamış olduğu dönemlerde, denklemin çözülmesi gereken kısmını temsil etmek için kullanılır. Kelimenin ilk harfi olan Sheen, Türkçe de ş harfine benzer. Ancak bu sesin Avrupa dillerinde karşılığı yoktur.

Ortaçağın bu kaynaklarını tercüme etmekle görevli bilginler doğal olarak bu harfi İspanyolca’ya çeviremedi. Bu yüzden bulabildikleri en yakın sesi kullandılar: Χ (chi) harfiyle temsil edilen klasik Yunanca’dan “ch” sesi.

Daha sonra, bu metinler günün ortak Avrupa dili olan Latince’ye çevrildiğinde, çevirmenler basitçe Yunanca Χ yerine çok benzer görünen Latince X’i kullanmaya başladılar. Eserler Latince yayınlandıktan sonra, sonra, X harfi matematik kitaplarında yerini almaya başladı.

Aşağıdaki video da bu konuyu açıklamakta. Göz atmak isterseniz altyazı seçeneklerinde Türkçe de mevcut.

Kaynak: Why X marks the unknown; https://cosmosmagazine.com/mathematics/why-x-marks-unknown-

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi, Marmara Üniversitesi, ardından uzun süre özel sektörde matematik öğretmenliği, eğitim koordinatörlüğü diye uzar gider özgeçmişim… Önemli olan katedilen değil, biriktirdiklerimiz ve aktarabildiklerimizdir bizden sonra gelenlere... Eğitim sisteminin içinde bulunduğu çıkmazı yıllarca iliklerimde hissettikten sonra, peki ama ne yapabilirim düşüncesiyle bu web sitesini kurmaya karar verdim. Amacım bilime ilgiyi arttırmak, bilimin özellikle matematiğin zihin açıcı yönünü açığa koymaktı. Yolumuz daha uzun ve zorlu ancak en azından deniyoruz.

Bir Yorum

  1. Merhaba, el-harizmi yerine el-cabir.
    el cabir arap matematikci.
    ‘algebra’ ismi kaynak kitabin yazari oldugundan,
    tercume basligi ve konusu Avrupa’da oyle anilmistir.
    Ortaokulda oyle ogrendik.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu