Yirminci yüzyılın oldukça ileri dönemlerine kadar kadınlar eğitim hakkı için mücadele etmek zorunda kaldı. İlgi duydukları alanda önemli başarılar elde eden az sayıdaki kadın ya büyük bir çabayla kendi kendini yetiştirdi ya da hem varlıklı hem de kızlarının özel ders almasına izin verecek kadar ilerici bir ailede doğma şansına sahipti. Sofia Kovalevskaya’nın durumunda bu koşulların birkaçı bir araya gelmişti.
Ailesi ona özel öğretmenler aracılığıyla iyi bir eğitim sağladı. Gerçi bu öğretmenler öncelikle küçük erkek kardeşi için tutulmuştu. Ancak Kovalevskaya, kendisine açılan bu dar eğitim alanını çok daha ileriye taşıyacak kadar kararlıydı.
Kadınların üniversiteye kabul edilmediği, akademik yaşamın neredeyse bütünüyle erkeklere ayrıldığı bir dönemde matematik eğitimi almak için Avrupa’da farklı yollar aradı. Yıllar boyunca ülkeden ülkeye gitti, özel izinlerin ve kişisel bağlantıların yardımıyla derslere katıldı, çalışmalarını sürdürdü. Sonunda matematik doktorası alan ve profesörlüğe yükselen ilk kadınlardan biri oldu.
Onun hayatı yalnızca bilimsel başarıların değil, aynı zamanda eğitim hakkı için verilen kişisel ve toplumsal mücadelenin de hikâyesidir.
Sofya Kovalevskaya Kimdir?
Sofya Kovalevskaya, 1850 yılında Moskova’da doğdu. Babası Rus İmparatorluk Ordusu’nda bir tümgeneraldi; annesi ise bilim insanları yetiştirmiş köklü bir aileye mensuptu. Ailesinin maddi durumu iyi olduğundan Sofya küçük yaşlardan itibaren nitelikli bir eğitim alma şansı buldu.
Eve tutulan özel öğretmenler öncelikle ailenin erkek çocuğu için düşünülmüştü. Sofya da bu derslere katılabildi; ancak matematiğe duyduğu ilgi giderek belirginleşince babası bu merakı bir kız çocuğu için fazla ileri buldu ve derslerini sınırladı.
Yine de Sofya’nın yeteneği gözden kaçmadı. Aile çevresindeki fizik öğretmenlerinden biri, onun matematikte sıradan bir öğrenciden çok daha ileri olduğunu fark etti ve Strannoliubskii ile çalışmasını tavsiye etti. Strannoliubskii, o dönemde Rusya’da nadir görülen biçimde kadınların yükseköğrenim almasını destekleyen bir eğitimciydi. Böylece Sofya, onun rehberliğinde kalkülüs eğitimi almaya başladı.
Ancak ortaöğrenimini tamamladığında, Sofya’nın akademik yolculuğunu sürdürebilmesi için Rusya’dan ayrılması gerekecekti. Matematikte olağanüstü bir yetenek sergilese de kadın olduğu için Rus üniversitelerinde eğitim alması yasaktı. Üstelik yurtdışına çıkması da kolay değildi. Çünkü evli olmayan bir kadın için bu, babasının iznine bağlıydı.
Bu engellere rağmen Sofya, eğitimine devam etmenin bir yolunu buldu. Paleontoloji öğrencisi Vladimir Kovalevsky ile bir formalite evliliği yaparak babasının kontrolünden kurtuldu. 1869 yılında kız kardeşi Anyuta ile birlikte Rusya’dan ayrıldılar. Sofya Heidelberg’e, Kovalevsky Viyana’ya, Anyuta ise Paris’e giderek kendi akademik yolculuklarına başladı.
Sofya Kovalevskaya Avrupa’da Doktora Yapan İlk Kadın Matematikçi Olur
Rusya’dan ayrıldığında Sofya’nın önünde yine kolay bir yol yoktu. Sofya bir süre matematik eğitimine Almanya’daki Heidelberg Üniversitesin’de devam etmeye çalıştı.
Burada bazı önemli derslere dinleyici olarak katıldı; fakat bu izin ona resmi öğrencilik, sınava girme ya da diploma hakkı vermiyordu. Yine de burada aldığı dersler, özellikle matematik ve kuramsal mekanik alanındaki ilgisini güçlendirdi.
Daha sonra Berlin’e gittiğinde koşullar daha da sertleşti. Berlin Üniversitesi kadınlara kapalıydı. Sofya, dönemin en önemli matematikçilerinden Karl Weierstrass’a ulaşmayı başardı. Weierstrass önce ona ileri düzey alıştırmalar verdi. Sofya bir hafta sonra çözümlerle geri döndüğünde, onun sıradan bir öğrenci olmadığını hemen fark etti.
Buna rağmen Weierstrass’ın desteği bile Berlin Üniversitesi’nin kapılarını açmaya yetmedi. Bunun üzerine Weierstrass, Sofya’ya özel ders vermeye başladı. Kovalevskaya dört yıl boyunca onunla çalıştı. Bu ilişki, onun matematiksel gelişiminde belirleyici oldu.
Ancak asıl sorun, ona doktora verecek bir üniversite bulmaktı. Çünkü Sofya’ya verilecek bir doktora, kadınların akademiye kabulü konusunda güçlü bir emsal oluşturacaktı.
Sonunda daha açık fikirli davranan kurum Göttingen Üniversitesi oldu. Sofya Kovalevskaya, 1874 yazında burada üç ayrı çalışma sundu. Böylece Kovalevskaya, matematik alanında doktora derecesi alan ilk kadınlardan biri olarak tarihe geçti.
Kovalevskaya’nın Göttingen’e sunduğu çalışmalar arasında en önemlisi kısmi diferansiyel denklemler üzerineydi. Bu çalışma daha sonra Cauchy-Kovalevskaya teoremi olarak anılacak sonucun temelini oluşturdu.
Eğer Kovalevskaya bir erkek olsaydı, bu başarı büyük olasılıkla Avrupa’daki matematik kürsülerinden teklif alması için yeterli olurdu. Fakat onun için durum farklıydı. Doktora derecesi bile Kovalevskaya’nın önünü hemen açmadı.
1874’te Rusya’ya döndüğünde de, doktorası yeterli görülmedi. Rusya’da ders verebilmesi için yerel bir matematik diplomasına ya da sınavına ihtiyacı vardı.
Bu nedenle Sofya, birkaç yıl boyunca matematikten uzak kaldı. Yazarlık ve tiyatro eleştirmenliği yaptı; Vladimir Kovalevsky ile birlikte çeşitli işlere girişti. Ancak kızları Sofya’nın doğumundan kısa süre sonra ekonomik durumları kötüleşince Kovalevskaya’yı yeniden matematiğe döndü.
Sofya Kovalevskaya’nın Fizik ve Matematiğe Katkıları
1880’de St. Petersburg’da daha önce yayımlanmamış çalışmalarından birini sundu ve bilim çevrelerinin dikkatini tekrar üzerine çekti. Bu sırada, tıpkı kendisi gibi Weierstrass’ın öğrencilerinden biri olan İsveçli matematikçi Magnus Mittag-Leffler ile tanıştı. Mittag-Leffler birkaç yıl sonra Kovalevskaya’nın hayatında belirleyici bir rol oynayacak ve ona Avrupa’da kapalı kalan akademik kapılardan birini açacaktı.
Kovalevskaya’nın hayatındaki yeni dönem Stockholm Üniversitesi’nde başladı. İlk başta maaş almadan çalıştı. Ancak Mittag-Leffler’in çabalarıyla bir yıl sonra beş yıllığına doçent düzeyinde bir göreve atandı. Bu görev, ona uzun yıllar sonra ilk kez düzenli bir gelir ve bağımsız çalışma olanağı sağladı. Bu süreçte Acta Mathematica dergisinde görev aldı, bilim çevreleriyle bağlarını güçlendirdi ve yazarlık çalışmalarını sürdürdü.
Paris Bilimler Akademisi, Kovalevskaya’ya 1888’de prestijli Prix Bordin ödülünü verdi. Bu başarı, konumunu da güçlendirdi. 1889’da tam profesörlüğe atandı ve düzenli bir akademik gelire kavuştu. Aynı yıl İsveç Bilimler Akademisi tarafından da ödüllendirildi. Ancak en büyük arzularından biri olan Rusya’da profesörlük hiçbir zaman gerçekleşmedi.
Sonuç olarak
Kovalevskaya yazmayı da hiçbir zaman bırakmadı; anılarını, edebi metinlerini ve gözlemlerini kaleme aldı. Matematiğin soyut dünyası ile edebiyatın insana dönük dili, onun yaşamında yan yana var oldu.
Sofia Kovalevskaya, 1891 yılında Stockholm’de zatürre nedeniyle hayatını kaybettiğinde henüz 41 yaşındaydı. Kısa yaşamına rağmen analiz, kısmi diferansiyel denklemler, kuramsal fizik ve dönen cisimlerin hareketi üzerine yaptığı çalışmalarla 19. yüzyıl matematiğinde kalıcı bir yer edindi.
Ancak onun hikâyesi yalnızca olağanüstü bir matematik yeteneğinin hikâyesi değildir. Aynı zamanda kadınların bilim dünyasında kendilerine yer açmak için verdikleri uzun ve zorlu mücadelenin de güçlü örneklerinden biridir.
Tarihe damga vuran diğer kadın matematikçileri tanımak isterseniz: Dünyayı Değiştiren Kadın Matematikçiler
Kaynaklar ve ileri okumalar
- El matrimonio por conveniencia que le abrió el camino a una luminaria de la matemática. La rusa Sofya Kovalevskaya. Yayınlanma tarihi: 13 Ocak 2018. Kaynak site: BBC. Bağlantı. El matrimonio por conveniencia que le abrió el camino a una luminaria de la matemática. La rusa Sofya
- Britannica, The Editors of Encyclopaedia. “Sofya Vasilyevna Kovalevskaya”. Encyclopedia Britannica, 20 Mar. 2024, https://www.britannica.com/biography/Sofya-Vasilyevna-Kovalevskaya.
- Ann Hibner Koblitz. A Convergence of Lives: Sofia Kovalevskaia: Scientist, Writer, Revolutionary. 1993 reprint.
Matematiksel
