1495 yılı dolaylarında Leonardo da Vinci, ünlü defterlerinden birine yapması gereken işleri sıraladığı bir liste yazdı. Ayna yazısıyla kaleme aldığı ve arasına çizimler serpiştirdiği bu listelerde birbirinden oldukça farklı notlar yer alıyordu:
“Bir hidrolik ustası bul ve ona Lombardiya usulü bir su bendinin, kanalın ve değirmenin nasıl onarılacağını sor.”
“Milano’nun resmini çiz.”
“Maestro Luca’dan kökten çarpma yöntemini öğren.”
Leonardo’nun sözünü ettiği Maestro Luca, bugün Luca Pacioli adıyla tanıdığımız matematikçiydi. Pacioli tam anlamıyla bir Rönesans insanıydı.
Ticaret alanında çalışmak üzere eğitim almıştı; aynı zamanda hokkabazlıkla ilgileniyor, satrançta ustalaşıyor, bulmacalara merak duyuyor, Fransisken rahibi olarak yaşamını sürdürüyor ve matematik profesörlüğü yapıyordu. Günümüzde ise tarihin en ünlü muhasebecisi olarak anılıyor.
Luca Pacioli Kimdir?
Luca Pacioli, 1446 ya da 1447 dolaylarında İtalya’nın Borgo Sansepolcro kentinde doğdu. Ailesi onun ticaretle uğraşmasını istese de Pacioli matematik ve beşerî bilimlere yöneldi. Genç yaşta Venedik’e giderek varlıklı bir tüccarın oğullarına ders verdi; aynı dönemde matematik, felsefe ve teoloji alanındaki eğitimini sürdürdü.
1470’lerde Fransisken tarikatına katılan Pacioli, sonraki yıllarda Perugia, Napoli, Roma ve Zadar gibi kentlerde matematik dersleri verdi. Bu yolculuklar sırasında edindiği bilgi ve deneyimleri bir araya getirerek en önemli eserini hazırladı.
1494’te yayımladığı Summa de arithmetica, geometria, proportioni et proportionalita, aritmetik, geometri ve oran konularında döneminin matematik bilgisini bir araya getiren kapsamlı bir çalışmaydı.
Luca Pacioli ve Leonardo da Vinci
Luca Pacioli ile Leonardo da Vinci, 1490’ların ikinci yarısında Milano’da tanıştı. Zaman içinde ikili yakın bir dostluk kurdu. Pacioli, Leonardo’nun özellikle geometri ve oran konularındaki bilgisini geliştirmesine yardımcı oldu.
Leonardo’nun yapılacaklar listesindeki “Maestro Luca’dan kökten çarpma yöntemini öğren” notu da aralarındaki bu ilişkinin izlerinden biridir.
Ancak ilişkileri tek yönlü değildi. Pacioli, matematik, mimari ve sanatta oran kavramını ele aldığı Divina proportioneadlı eserini hazırlarken Leonardo da kitap için düzenli ve yıldız biçimli çokyüzlülerin ayrıntılı çizimlerini yaptı. Pacioli matematiksel açıklamaları kaleme alırken Leonardo bu soyut biçimleri görselleştirdi. Eser 1498 dolaylarında tamamlandı ve 1509’da basıldı.
Luca Pacioli Çift Taraflı Kayıt Sistemini Nasıl Yaygınlaştırdı?
Çift taraflı kayıt sisteminde tüccar, her ticari işlemi en az iki hesaba işler. Bir hesaba borç kaydı girerken başka bir hesaba aynı tutarda alacak kaydı girer. Böylece işletmeye giren ve işletmeden çıkan değerleri karşılıklı olarak izler. Ayrıca hesaplardaki hataları da daha kolay fark eder.
Bu yöntemi ilk kimin geliştirdiği kesin olarak bilinmiyor. Ancak tarihsel kayıtlar, Venedikli tüccarların sistemi 1300’lü yıllarda kullandığını gösteriyor. Bu nedenle yöntem o dönemde “Venedik usulü defter tutma” adıyla biliniyordu.
Pacioli, Summa adlı eserinin 27 sayfasını muhasebeye ayırdı. Bu bölümde çift taraflı kayıt yöntemini açık, ayrıntılı ve çok sayıda örnekle anlattı. Yöntemi icat etmedi. Fakat onu sistemli biçimde açıklayan ve basılı bir eser aracılığıyla geniş kitlelere ulaştıran ilk kişi oldu.
Pacioli, tüccarın işe sahip olduğu malları, parasını, alacaklarını ve borçlarını listeleyerek başlamasını öneriyordu. Tüccar, gün içinde yaptığı işlemleri önce müsvedde defterine not ediyor, ardından tarih sırasına göre yevmiye defterine aktarıyordu. Son olarak kayıtları, her hesabı ayrı ayrı gösteren büyük deftere işliyordu.
Örneğin bir tüccar bir dukaya kumaş sattığında işlemin iki yönünü de kaydediyordu. Elindeki kumaş azalıyor, kasasındaki para ise artıyordu. Böylece iki kayıt birbirini dengeliyordu.
Venedik’te gelişen matbaacılık, Pacioli’nin eserinin Avrupa’nın farklı bölgelerine ulaşmasını sağladı. Küçük işletmeler başlangıçta yöntemi gereğinden karmaşık bulsa da ticaret büyüyüp işlemler çeşitlendikçe çift taraflı kayıt sistemini benimsedi. Bu sistem zamanla modern muhasebenin temel araçlarından biri hâline geldi.
Sonuç Olarak
Pacioli, çift taraflı kayıt sistemini icat etmedi. Ancak bu yöntemi açık kurallarla anlatması, örneklerle göstermesi ve basılı bir eser aracılığıyla Avrupa’ya yayması muhasebe tarihinde bir dönüm noktası yarattı. Bu nedenle günümüzde “muhasebenin babası” olarak anılıyor.
Okuma Önerisi: Penny Üniversiteleri: Kahvehane Kültürü Entelektüel Dünyayı Nasıl Değiştirdi?
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Smith, Murphy. (2013). Luca Pacioli: The Father of Accounting. SSRN Electronic Journal. 10.2139/ssrn.2320658.
- Is this the most influential work in the history of capitalism? Yayınlanma tarihi: 23 Ekim 2017. Bağlantı: Is this the most influential work in the history of capitalism?/
Matematiksel
