Matematik

János Bolyai: Matematikte Yeni Bir Dünya Keşfeden Adam

János Bolyai, iki bin yıldır matematikçileri uğraştıran bir soruya farklı bir yanıt buldu ve yeni bir geometrinin kapısını açtı. Ancak bu büyük keşif, beklediği takdir yerine derin bir hayal kırıklığı getirdi.

19. yüzyılın başlarında genç bir Macar matematikçi, iki bin yıldan uzun süredir matematikçileri uğraştıran bir problemi çözmeye çalışıyordu. Babası onu defalarca uyarmış, bu sorunun peşinden gitmenin hayatını mahvedebileceğini söylemişti. Ancak János Bolyai uyarıları dinlemedi.

Bolyai’nin üzerinde çalıştığı problem, Öklid’in beşinci postulatıyla ilgiliydi. Yüzyıllardır matematikçiler, paralel doğrulara ilişkin bu kabulün diğer geometrik aksiyomlardan çıkarılıp çıkarılamayacağını araştırıyordu. Bolyai ise beklenmedik bir sonuca ulaştı: Beşinci postulatı değiştirdiğimizde, kendi içinde tutarlı başka bir geometrinin kapısı açılıyordu.

Bu keşif, bugün hiperbolik geometri olarak bildiğimiz matematiksel yapının gelişmesinde önemli bir dönüm noktası oldu. Ancak Bolyai’nin karşılaştığı en büyük hayal kırıklığı, keşfin kendisinden değil, dönemin en ünlü matematikçilerinden Carl Friedrich Gauss’un verdiği yanıttan kaynaklanacaktı.

János Bolyai Kimdir?

János Bolyai (1802–1860), Öklid dışı geometrinin gelişmesine öncülük eden Macar matematikçidir. 15 Aralık 1802’de, günümüzde Romanya sınırları içinde bulunan Kaloşvar’da (Cluj-Napoca) doğdu. Babası Farkas Bolyai de matematikçiydi ve Alman matematikçi Carl Friedrich Gauss’un yakın arkadaşıydı.

Bolyai’nin matematik yeteneği küçük yaşlarda ortaya çıktı. İlk matematik eğitimini babasından aldı. Henüz 13 yaşındayken diferansiyel ve integral hesap gibi ileri düzey konuları öğrenmişti. Babası, oğlunun iyi bir matematik eğitimi almasını istiyordu. Bu amaçla Gauss’tan yardım istedi ancak olumlu bir yanıt alamadı.

Bolyai, 1818 yılında Viyana’daki Askerî Mühendislik Akademisine girdi. Burada matematikteki başarısının yanı sıra keman çalma ve eskrim konusundaki yeteneğiyle de dikkat çekti. Eğitimini tamamladıktan sonra 1823 yılında askerî mühendis olarak görev yapmaya başladı.

Janos Bolyai'nin İspat Takıntısı ve Öklid Dışı Geometrinin Doğuşu
J. Bolyai’nin portresi (2012)

Ancak Bolyai’nin asıl ilgisi, matematikçilerin yüzyıllardır çözmeye çalıştığı bir problemdeydi: Öklid’in beşinci postulatı. Babası da gençliğinde aynı problemle uğraşmış ve bir sonuca ulaşamamıştı. Bu nedenle oğlunun aynı araştırmaya yönelmesinden endişe duyuyordu.

Bolyai ise babasının uyarılarına rağmen çalışmalarını sürdürdü. Sonunda paralellik postulatını değiştirerek Öklid geometrisinden farklı, kendi içinde tutarlı bir geometri geliştirmenin mümkün olduğunu keşfetti.

3 Kasım 1823’te babasına yazdığı mektupta, bu keşfin yarattığı heyecanı “Hiçlikten yeni ve farklı bir dünya yarattım.” sözleriyle dile getirdi. Bolyai’nin keşfi, yalnızca matematik tarihinde yeni bir sayfa açmakla kalmadı. Uzayın geometrisine ilişkin iki bin yıldır kabul gören düşüncelerin de yeniden değerlendirilmesini sağladı.

Bu problemin tarihini ve matematikçilerin neden yüzyıllarca çözmeye çalıştığını Beşinci Aksiyom Nedir? Neden Matematikçiler İçin Önemlidir? başlıklı yazımızda ayrıntılı olarak ele alıyoruz.

János Bolyai’nin Keşfi ve Gauss’un Beklenmedik Yanıtı

János Bolyai, Öklid’in beşinci postulatını kanıtlamaya çalışırken farklı bir olasılığı araştırmaya başladı. Bir doğruya dışındaki bir noktadan yalnızca bir paralel çizilebileceğini kabul etmek yerine, aynı noktadan verilen doğruyu kesmeyen birden fazla doğru geçebileceğini düşündü. Bu varsayımdan hareketle yeni bir geometri geliştirdi.

Bugün hiperbolik geometri olarak bildiğimiz bu sistemde, alıştığımız bazı geometrik kurallar geçerli değildir. Örneğin bir üçgenin iç açılarının toplamı 180 dereceden küçüktür. Bolyai’nin başarısı, Öklid’in paralellik postulatını kabul etmeden de kapsamlı bir geometrik sistem kurulabileceğini göstermesiydi.

Bolyai’nin babası Farkas, başlangıçta oğlunun bu problemle uğraşmasını istemiyordu. Ancak zamanla çalışmasının önemini kavradı ve sonuçlarını yayımlaması için onu teşvik etti.

Böylece Bolyai’nin araştırması, 1831’de ayrı basımı hazırlanan ve genellikle 1832 tarihli olarak anılan Appendix adlı eserle matematik dünyasına ulaştı. Bu çalışma, babasının Tentamen adlı kitabına ek olarak yayımlandı.

János Bolyai’nin çizimleri Tentamen’in Ek bölümünde yayınlanmıştır.

Farkas Bolyai, oğlunun çalışmasını eski arkadaşı Carl Friedrich Gauss’a gönderdi. Gauss, dönemin en saygın matematikçilerinden biriydi. János, keşfinin Gauss tarafından nasıl karşılanacağını merakla bekliyordu.

Ancak Gauss’un 6 Mart 1832 tarihli mektubu, genç matematikçi için büyük bir hayal kırıklığı oldu. Gauss, çalışmayı övmeyeceğini, çünkü bunu yapmasının kendisini övmek anlamına geleceğini yazdı. Ona göre Bolyai’nin ulaştığı sonuçlar, kendisinin otuz yılı aşkın süredir üzerinde düşündüğü fikirlerle neredeyse bütünüyle örtüşüyordu.

Gauss aslında Bolyai’nin çalışmasının değerini kabul ediyordu. Hatta böylesine önemli bir sonuca eski arkadaşının oğlunun ulaşmasından memnuniyet duyduğunu da belirtti. Ancak Bolyai, bu sözleri beklediği takdir olarak görmedi. Yıllarca uğraşarak geliştirdiği düşüncelerin daha önce başka biri tarafından keşfedildiğini öğrenmek onu derinden sarstı.

Üstelik hikâye bununla da bitmedi. Rus matematikçi Nikolay Lobaçevski, Bolyai’den bağımsız olarak benzer bir geometri geliştirmiş ve sonuçlarını daha önce yayımlamıştı. Bolyai, Lobaçevski’nin çalışmalarını yıllar sonra öğrendiğinde ikinci bir hayal kırıklığı yaşadı.

Bütün bunlara rağmen Bolyai’nin matematiksel çalışmaları tamamen sona ermedi. Araştırmalarını sürdürdü ancak önemli bir bölümünü yayımlamadı. 27 Ocak 1860’ta, 57 yaşında hayatını kaybetti.

Bolyai’nin keşfinin gerçek önemi ölümünden sonra daha geniş biçimde anlaşıldı. Öklid dışı geometriler, matematikçilerin uzay ve geometri hakkındaki düşüncelerini kökten değiştirdi. Bugün János Bolyai, Nikolay Lobaçevski ile birlikte hiperbolik geometrinin bağımsız kurucularından biri olarak kabul ediliyor.


Kaynaklar ve ileri okumalar: Marianne Freiberger; Why we want proof. Yayınlanma tarihi: 10 Nisan 2015; Bağlantı: Marianne Freiberger; Why we want proof


Size Bir Mesajımız Var!

Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.