BİLİM TARİHİ

Arşimed – Dünyayı Kaldıramayan Adam

Arşimed, antik dünyanın bir dehası ve tarihin şahit olduğu en büyük matematikçilerden, mühendislerden birisidir.

Arşimed adı akla, ‘hamamdan dışarı yarı çıplak fırlamış elinde tasla koşturan bir adam’ görüntüsünü getirse de, hakkında bilinmesi gerekenler bundan daha fazlasıdır.

Sicilya’nın doğu sahilindeki dönemin güçlü Yu­nan kolonisi Sirakuza’da M.Ö. 287 yılında doğan Arşimed, İskenderiye’deki öğrencilik dönemi hariç, yaşa­mının büyük kısmını doğduğu kentte geçirdi.

Her ne kadar zamanını matematik keşifleri yapmaya ve yazmaya ayırmayı tercih ederek devlet işleri ile fazla da ilgilenmek istemese de dönemin yöneticisi kral Hieron buna pek de izin vermeyecekti.

Çünkü, elindeki en önemli silah yani bilgi ona krallığını korumasında önemli avantajlar sağlayabilirdi, nitekim de öyle oldu…

Arşimed’i oyalamak için çözümü imkansız gibi görünen bir problem sundukça, o da bütünüyle şaşırtıcı bir cevap veya garip bir buluş ile karşılık veriyordu.

Örneğin, bir keresinde kral Hieron, İskenderiye’li Ptolemy için inşa edilmiş olan görkemli Syracosia gemisine sahip olmuştu. Gemiyi her türlü lüks ile donattıktan sonra sıra denize indirmeye gelince bir sorunla karşılaşıldı. Bu geminin denize indirilmesi neredeyse imkansızdı.

Elbette, bu Arşimed için önemli bir sorun değildi.

Bir pervane ile sürekli olarak çalışan bir diş­li çark düzenledi. Bir tür manivela olan, gemiyi deni­ze indiren bu mekanizma yalnız bir tek adamla işletilebiliyordu. Çalışmasına devam ettikçe Arşimed, daha büyük objeleri de bu biçimde hareket ettirme imkanını fark etti.

“Bana üzerinde durabi­leceğim bir yer (dayanak) verin, dünyayı oynatayım.” iddiasında bu­lundu.

Arşimed her ne kadar dünyamızı sallayamasa da, yüzlerce işçinin denize indirmek için ter döktüğü koca koca gemilerin kolayca suya indirilmesini sağladığı aşikar…

arşimet

Bir keresinde Arşimed gülünç biçimde sonuçlanan bir dedektif­lik bile yaptı.

Kral Hieron bir kuyumcuya taç yapması talimatıyla belli miktar altın vermişti. Taç teslim edildiğinde, Hieron, bu adamın bir miktar altını saklamasından ve yerine gümüş kullanmasından şüphelendi ve elbette çağrıldı. Birkaç gün sonra, hamama girdiğinde, su seviyesinin yükseldiği­ni ve kendisi suya battığında vücudunun daha hafiflediğini fark etti. Nerede olduğunu unutarak, hamamdan fırladı ve “Eureka! Eureka!”(Buldum) diye bağırarak saraya koştu.

Bu anlatının doğruluğu biraz şaibeli olsa da onun kraldan övgüler aldığı düşünülünce benzer bir düzenek kurması olasılık dahilinde gibi gözüküyor. Daha fazla bilgi için: Arşimed’in Evreka Anının Hikayesi Ne Kadar Doğru?

Tüm vaktini problem çözmeye ayıran Arşimet, kendini rakamların dünyasına öyle kaptırıyordu ki, rivayetlere göre, çoğu zaman yemek yemeyi bile unutuyordu. Modern zamanların defter ya da tahta gibi imkanlarından mahrum olsa da, eline geçen her yeri, sönmüş bir yangından arta kalan küllerden, kumsallara kadar, her düz ortamı, geometrik şekillerle dolduruyordu.

Arşimed Neler Yaptı?

‘Çemberin Ölçümü’ isimli çalışmasında bir çember ile çapı arasındaki oranı gösteren o meşhur pi sayısını (3,142) çok küçük bir hatayla hesaplayan ilk kişi oldu. Silindir ve diğer geometrik şekillerin alan ve hacimlerinin nasıl hesaplandığını ortaya çıkardı.

Günümüzde özellikle gemilerde biriken suları çıkarmak için kullanılan ve kendi adını taşıyan Arşimet vidasını tasarladı; bitmedi mancınığı keşfetti; ağır yükleri korkulu bir rüya olmaktan çıkaran makara ve kaldıraç sistemlerini geliştirdi.

Ve unutmadan; yaşadığı dönemin bilimsel verilerini kullanarak, evrenin kaç kum tanesi ile doldurulabileceğini bile hesaplamaya kalktı.

Romalılar Sirakuza’yı kuşatmaya başladıklarında Arşimet yaşlı bir adamdı. Onun ilk defa görülen mekanik düzenekleri Romalıla­rı üç yıl püskürttü. Yaşlı matematikçinin, güneş ışınlarını hücum eden gemiler üzerinde toplayan ve onları ateşe veren, çokgenlerle çevrili, altıgen biçiminde dev bir ayna yapmış olduğu tahmin edilmektedir.

arşimet

Şehri bir anda alamayacağını gören Romalılar, kuşatmada karar kıldı. Sekiz ay sonra şehre girmeyi başaran askerler, Arşimed’i yine kendinden geçmiş bir şekilde kumda figürler çizerken buldular. Götürmek istedikleri bilge, çalışmasına müdahale edildiği için askerleri tersleyince, içlerinden birinin kılıç darbesi ile oracıkta can verdi.

Bununla birlikte biyografi yazarı Plutarch, bilgenin ölümüyle ilgili iki farklı senaryo daha nakleder. İlki Romalı bir asker kılıcını çekip öldürmek için koşarak arkasından geldiğinde, Arşimed hiç aldırmadan çalışmasına devam etmiş ve kılıcın hedefi olmuştur.

Diğeri ise, güneşin büyüklüğünü hesaplamak için kullanacağı çemberler, açılar ve matematiksel aletlerle Sirakuza’nın yeni sahibi Marcellus’un huzuruna giderken, kendisinin mücevher taşıdığını sanan askerler tarafından öldürülmüştür.

Rivayetler muhtelif.

Arşimed’in dehasının bilincinde olan Romalı kumandan ona saygısından muhteşem bir mezar yaptırdı. Onun istediği gibi, onun büyük matematik başarısının bir hatırası olarak silindir ve kü­re resmi bir taş üzerine işlendi. Ancak, Arşimed’in çok daha de­vamlı olan ve görkemli hatırası onun kendi eserlerinde bulunmak­tadır. Eserleri yüzyıllarca matematikçilere meydan okumuştur.

Onu daha yakından tanımak isterseniz “Büyük Hayalciler – Arşimed Sayıların Ustası (Archimedes, The Master of Numbers)” adlı belgesele de göz atabilirsiniz.

Kaynak:

Ali Çimen – Tarihi Değiştiren Bilginler

Frances Benson Stonaker – Meşhur Matematikçiler

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi, Marmara Üniversitesi, ardından uzun süre özel sektörde matematik öğretmenliği, eğitim koordinatörlüğü diye uzar gider özgeçmişim… Önemli olan katedilen değil, biriktirdiklerimiz ve aktarabildiklerimizdir bizden sonra gelenlere... Eğitim sisteminin içinde bulunduğu çıkmazı yıllarca iliklerimde hissettikten sonra, peki ama ne yapabilirim düşüncesiyle bu web sitesini kurmaya karar verdim. Amacım bilime ilgiyi arttırmak, bilimin özellikle matematiğin zihin açıcı yönünü açığa koymaktı. Yolumuz daha uzun ve zorlu ancak en azından deniyoruz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu