Biyografiler

Arşimet – Dünyayı Kaldıramayan Adam

Arşimet adı akla, ‘hamamdan dışarı yarı çıplak fırlamış elinde tasla koşturan bir adam’ görüntüsünü getirse de, hakkında bilinmesi gerekenler bundan daha fazlasıdır. Arşimet, antik dünyanın bir dehası ve tarihin şahit olduğu en büyük matematikçilerden, mühendislerden birisidir. Arşimet adı günümüzde daha çok Arşimet prensibi, Arşimet vidası ve antik dünyanın çeşitli “süper silahlarını” icat etmesi ile anılır. Belki de daha az bilinen, Arşimet’in antik çağın en büyük matematikçisi olarak kabul edilmesidir. Bu yüzden onun profili günümüzde Fields Madalyasını süslemektedir.

Matematiksel başarıları diğer kendinden önceki Yunan matematikçilerinin çalışmalarının çok ötesine geçer; özellikle, geometrik teoremleri kanıtlamak için Eudoxus’un tükenme yöntemini uygulamış ve bu sayede π sayısı için bir üst ve alt sınır belirlemiştir. Diğer birçok matematik fikrine ek olarak, muazzam derecede büyük sayılar üzerine düşünmesiyle de ünlüdür. Arşimet, The Sand Reckoner adlı kitabında evreni 8 x 10 63 kum tanesinin dolduracağını tahmin etmiştir.

Ne yazık ki, birkaç anekdot ve yazılarında bahsettiği bazı biyografik bilgiler dışında, Arşimet’in hayatı hakkında neredeyse hiçbir şey bilinmemektedir. Ne yazık ki, Arşimet yazılarının çoğu günümüzde kaybolmuştur. Yine de yaptıkları atıflardan çalışmalarının Orta Çağ boyunca özellikle Galileo Galilei, Johannes Kepler, René Descartes ve Pierre de Fermat gibi matematikçiler tarafından incelendiği bilinmektedir.

“Ruhunu aş ve dünyayı elinde tut”… Matematikçilere verilen Fields Madalyası’nın ön yüzünü, Arşimet’in kafasının sağdan görüntüsü ve bu sözü çevreliyor.

Arşimet’in Hayatı Hakkında Bir Kaç Anektod

Arşimet, tahminen MÖ. 287 yılında Sicilya adasının Syracuse şehrinde doğdu. Babası, Phidias adında bir astronomdu. Muhtemel antik dünyanın entelektüel merkezi olan İskenderiye, Mısır’da okumuştu. Her ne kadar zamanını matematik keşifleri yapmaya ve yazmaya ayırmayı tercih ederek devlet işleri ile fazla da ilgilenmek istemese de dönemin yöneticisi kral Hieron buna pek izin vermemişti yaşadığı zamanda.

Arşimet’e çözümü imkansız gibi görünen bir problem sundukça, o da bütünüyle şaşırtıcı bir cevap veya garip bir buluş ile karşılık veriyordu. Örneğin, bir keresinde kral Hieron, İskenderiye’li Ptolemy için inşa edilmiş olan görkemli Syracosia gemisine sahip olmuştu. Gemiyi her türlü lüks ile donattıktan sonra sıra denize indirmeye gelince bir sorunla karşılaşıldı. Bu geminin denize indirilmesi neredeyse imkansızdı. Elbette, bu Arşimet için önemli bir sorun değildi.

Bir pervane ile sürekli olarak çalışan bir diş­li çark düzenledi. Bir tür manivela olan, gemiyi deni­ze indiren bu mekanizma yalnız bir tek adamla işletilebiliyordu. Çalışmasına devam ettikçe Arşimet, daha büyük objeleri de bu biçimde hareket ettirme imkanını fark etti. “Bana üzerinde durabi­leceğim bir yer (dayanak) verin, dünyayı oynatayım.” iddiasında bu­lundu. Arşimet her ne kadar dünyamızı sallayamasa da, yüzlerce işçinin denize indirmek için ter döktüğü koca koca gemilerin kolayca suya indirilmesini sağladığı aşikar…

arşimet

Bir keresinde Arşimed gülünç biçimde sonuçlanan bir dedektif­lik bile yaptı. Kral Hieron bir kuyumcuya taç yapması talimatıyla belli miktar altın vermişti. Taç teslim edildiğinde, Hieron, bu adamın bir miktar altını saklamasından ve yerine gümüş kullanmasından şüphelendi ve elbette Arşimet çağrıldı. Birkaç gün sonra Arşimet, hamama girdiğinde, su seviyesinin yükseldiği­ni fark etti. Nerede olduğunu unutarak, hamamdan fırladı ve “Eureka! Eureka!”(Buldum) diye bağırarak saraya koştu. Bu anlatının doğruluğu biraz şaibeli olsa da onun kraldan övgüler aldığı düşünülünce benzer bir düzenek kurması olasılık dahilinde gibi gözüküyor. Daha fazla bilgi için: Arşimed’in Evreka Anının Hikayesi Ne Kadar Doğru?

Arşimet Neler Yaptı?

Arşimet Vidası

‘Çemberin Ölçümü’ isimli çalışmasında bir çember ile çapı arasındaki oranı gösteren o meşhur pi sayısını (3,142) çok küçük bir hatayla hesaplayan ilk kişi oldu. Silindir ve diğer geometrik şekillerin alan ve hacimlerinin nasıl hesaplandığını ortaya çıkardı. Günümüzde özellikle gemilerde biriken suları çıkarmak için kullanılan ve kendi adını taşıyan Arşimet vidasını tasarladı; bitmedi mancınığı keşfetti; ağır yükleri korkulu bir rüya olmaktan çıkaran makara ve kaldıraç sistemlerini geliştirdi. Ve unutmadan; yaşadığı dönemin bilimsel verilerini kullanarak, evrenin kaç kum tanesi ile doldurulabileceğini bile hesaplamaya kalktı.

Romalılar Sirakuza’yı kuşatmaya başladıklarında Arşimet yaşlı bir adamdı. Onun ilk defa görülen mekanik düzenekleri Romalıla­rı üç yıl püskürttü. Yaşlı matematikçinin, güneş ışınlarını hücum eden gemiler üzerinde toplayan ve onları ateşe veren, çokgenlerle çevrili, altıgen biçiminde dev bir ayna yapmış olduğu tahmin edilmektedir.

arşimet

Şehri bir anda alamayacağını gören Romalılar, kuşatmada karar kıldı. Sekiz ay sonra şehre girmeyi başaran askerler, Arşimet’i yine kendinden geçmiş bir şekilde kumda figürler çizerken buldular. Bundan sonrası için bir kaç farklı anlatı mevcut olsa da en popüler olanı kendisinin çalışmasına müdahale edildiği için askerleri tersleyince, içlerinden birinin kılıç darbesi ile oracıkta can vermesidir. Arşimet’e atfedilen ünlü son sözler, üzerinde çalıştığı sözde matematiksel çizimdeki dairelere atıfta bulunan “Çevrelerimi rahatsız etmeyin”dir. Onu daha yakından tanımak isterseniz “Büyük Hayalciler – Arşimed Sayıların Ustası (Archimedes, The Master of Numbers)” adlı belgesele de göz atabilirsiniz.

Kaynak: Alfred S. Posamentier, and Christian Spreitzer; The Lives and Works of 50 Famous Mathematicians; Prometheus Books; 2020

Matematiksel

Sibel Çağlar

7 yıl Kadıköy Anadolu Lisesinin devamında lisans eğitimimi Marmara Üniversitesi İng. Matematik öğretmenliği üzerine tamamladım. Devamında 20 yıl çeşitli özel eğitim kurumlarında matematik öğretmenliği ve eğitim koordinatörlüğü yaptım. 2015 yılında matematiksel.org web sitesini kurdum. Amacım bilime ilgiyi arttırmak, bilimin özellikle matematiğin zihin açıcı yönünü açığa koymaktı. Yolumuz daha uzun ve zorlu ancak en azından deniyoruz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.