Matematik

Arşimet Kimdir ve Matematik Tarihinde Neden Bu Kadar Önemlidir

Arşimet yalnızca kaldıraçlar ve makineler geliştiren bir mucit değildi. Pi sayısından kürenin hacmine kadar uzanan çalışmalarıyla, modern matematiğin temelleri atılmadan yaklaşık iki bin yıl önce önemli keşiflere imza attı.

Arşimet denince çoğu kişinin aklına, hamamdan dışarı çıplak halde fırlayıp “Eureka!” diye bağırarak koşan bir adam gelir. Bu hikâyenin gerçekten yaşanıp yaşanmadığı kesin değildir. Ancak Arşimet’in bilim tarihindeki yeri, bu ünlü anlatının çok ötesindedir. O, Antik Çağ’ın en önemli matematikçilerinden ve mekanik alanındaki öncü isimlerinden biridir.

Bugün Arşimet’in adı çoğunlukla kaldıraçlar, makaralar gibi mekanik buluşlarla birlikte anılır. Oysa matematik tarihindeki asıl önemi, geometriye yaptığı katkılardan kaynaklanır.

Arşimet’in önemli başarılarından biri, π sayısının değerini geometrik yöntemlerle belirli sınırlar arasına yerleştirmesidir. Çemberin içine ve dışına çizdiği düzgün çokgenlerden yararlanarak π’nin 223/71 ile 22/7 arasında olduğunu kanıtlamıştır. Bu çalışma, matematik tarihinde π sayısının hesaplanmasına yönelik en önemli erken dönem yöntemlerinden biridir.

Arşimet Kimdir? Hayatı Hakkında Bazı Efsaneler ve Gerçekler
 Matematikçilere verilen Fields Madalyası’nın ön yüzünü, Arşimet’in kafasının sağdan görüntüsü çevreliyor.

Arşimet’in matematik tarihindeki yeri, günümüzde verilen en prestijli matematik ödüllerinden biri olan Fields Madalyası’na da yansımıştır. Madalyanın ön yüzünde Arşimet’in portresi, arka yüzünde ise onun en çok önem verdiği matematiksel keşiflerden biri olan küre ve silindir ilişkisini simgeleyen bir çizim bulunmaktadır.

Arşimet Kimdir?

Arşimet, yaklaşık MÖ 287 yılında Sicilya Adası’ndaki Siraküza kentinde doğdu. O dönemde Siraküza, Yunan kültürünün etkili olduğu önemli bir ticaret ve bilim merkeziydi. Babası Phidias’ın astronomiyle ilgilendiğini, Arşimet’in kendi eserlerinde yaptığı bir göndermeden biliyoruz. Ancak çocukluğu ve ilk eğitimi hakkında güvenilir bilgiler oldukça sınırlıdır.

Arşimet’in dönemin en önemli bilim merkezlerinden biri olan İskenderiye’de eğitim gördüğü düşünülmektedir. Burada matematikçi ve astronom Sisamlı Konon ile tanışmış olabileceği kabul edilir.

Arşimet Kimdir? Hayatı Hakkında Bazı Efsaneler ve Gerçekler

Kesin olarak bildiğimiz ise Arşimet’in İskenderiye’deki matematikçilerle yakın ilişkiler kurduğu ve bilimsel çalışmalarını onlarla paylaştığıdır. Özellikle Eratosthenes ve Konon’un öğrencisi Dositheos ile yazışmaları, dönemin bilim dünyasıyla bağlantısını göstermektedir.

Yaşamının büyük bölümünü Siraküza’da geçiren Arşimet, burada hem matematiksel araştırmalar yaptı hem de çeşitli mekanik düzenekler geliştirdi. Kaldıraçların ve makaraların çalışma ilkelerini inceleyerek bu basit makinelerin nasıl mekanik avantaj sağladığını matematiksel olarak açıkladı.

Ayrıca bugün Arşimet vidası olarak bilinen ve suyu daha yüksek bir seviyeye taşımak için kullanılan düzenek de onun adıyla anılmaktadır.

Arşimet vidası, iç içe geçmiş bir vida şeklinde dönen borudan oluşur. Bir ucunu suya yerleştirip mekanizmayı döndürdüğünüzde, su vida boyunca yukarıya doğru hareket eder. Bu yöntem, özellikle sulama sistemlerinde, bataklıkların kurutulmasında ve gemilerdeki suyun tahliye edilmesinde kullanılmaktadır.

Arşimet, Siraküza hükümdarı II. Hieron ile yakın ilişkiler kurdu. Mekanik alanındaki bilgisini kullanarak ağır yüklerin daha az kuvvetle hareket ettirilmesini sağlayan düzenekler geliştirdi.

MÖ 214’te Romalıların Siraküza’yı kuşatması sırasında Arşimet’in geliştirdiği savunma makineleri önemli bir rol oynadı. Özellikle mancınıklar ve gemilere karşı kullanılan mekanik düzenekler, Roma ordusunun kenti ele geçirmesini güçleştirdi.

arşimet

Ancak Siraküza MÖ 212’de Romalıların eline geçti ve Arşimet bir Roma askeri tarafından öldürüldü. Ölümüne ilişkin en ünlü hikâyeye göre, o sırada bir geometrik problem üzerinde çalışıyordu.

Arşimet Pi Sayısını Nasıl Hesapladı?

Arşimet’in matematik tarihindeki en önemli başarılarından biri, π sayısının değerini oldukça hassas biçimde hesaplamasıdır. Bir çemberin çevresinin çapına oranının sabit olduğu Arşimet’ten önce de biliniyordu. Ancak bu oranın değerini belirlemek için kullanılan yöntemler yeterince kesin sonuçlar vermiyordu.

Arşimet, bu problemi çözmek için çemberin içine ve dışına düzgün çokgenler çizdi. Çemberin içine çizilen çokgenin çevresi, çemberin çevresinden küçük; dışına çizilen çokgenin çevresi ise daha büyüktü. Böylece çemberin gerçek çevresinin bu iki değer arasında bulunması gerektiğini gösterdi.

İlk olarak altıgenlerle başlayan Arşimet, çokgenlerin kenar sayılarını sırasıyla 12, 24, 48 ve 96’ya çıkardı. Kenar sayısı arttıkça çokgenlerin çevreleri çemberin çevresine daha fazla yaklaşıyor, dolayısıyla π sayısı için elde edilen alt ve üst sınırlar birbirine yaklaşıyordu.

Sonunda π sayısının 223/71 ile 22/7 arasında olduğunu kanıtladı. Bu sonuç, π’nin yaklaşık olarak 3,1408 ile 3,1429 arasında bulunduğu anlamına geliyordu.

Arşimet’in başarısı yalnızca π sayısına yakın bir değer bulması değildi. Asıl önemli olan, geliştirdiği geometrik yöntemle bu değerin sınırlarını matematiksel olarak kanıtlamasıydı. Çemberin Ölçümü adlı eserinde açıkladığı bu yöntem, sonraki yüzyıllarda π sayısını daha yüksek doğrulukla hesaplamak isteyen matematikçilere yol gösterdi.

Arşimet ve Tüketme Yöntemi

Arşimet’in matematiğe önemli katkılarından biri, eğrisel şekillerin alanlarını ve hacimlerini hesaplamak için tüketme yöntemini ustalıkla kullanmasıydı. İlk olarak Knidoslu Eudoksos tarafından sistemleştirilen bu yöntem, karmaşık bir geometrik şeklin alanını, alanları bilinen daha basit şekiller yardımıyla belirlemeye dayanıyordu.

Arşimet, Parabolün Dörtgenleştirilmesi adlı eserinde bu yöntemi kullanarak bir parabol ile onu kesen bir kiriş arasında kalan bölgenin alanını hesapladı. Bölgenin içine giderek küçülen üçgenler yerleştirdi ve toplam alanın, başlangıçta çizilen büyük üçgenin alanının tam olarak 4/3’üne eşit olduğunu kanıtladı.

Bu çalışma, modern integral hesabından yaklaşık iki bin yıl önce gerçekleşti. Arşimet’in sonuca nasıl ulaştığını ve tüketme yönteminin matematiksel mantığını Arşimet’in Tüketme Yöntemi ile Bir Parabolün Alanını Hesaplaması başlıklı yazımızda ayrıntılı olarak inceleyebilirsiniz.

Arşimet Kürenin Hacmini Nasıl Hesapladı?

Arşimet’in en çok önem verdiği matematiksel keşiflerinden biri, küre ile silindir arasındaki ilişkiydi. Küre ve Silindir Üzerine adlı eserinde, bir kürenin yüzey alanını ve hacmini hesaplamayı başardı.

Arşimet, yarıçapı r olan bir küreyi, yarıçapı yine r, yüksekliği ise 2r olan bir silindirin içine yerleştirdiğimizi düşündü. Geometrik yöntemlerle kürenin hacminin, onu çevreleyen bu silindirin hacminin tam olarak üçte ikisine eşit olduğunu kanıtladı.

Bugün kürenin hacmini V = 4πr³/3 formülüyle hesaplıyoruz. Silindirin hacmi ise V = 2πr³ olduğundan, kürenin hacmi silindirin hacminin 2/3’üne eşittir.

Arşimet ayrıca kürenin yüzey alanının A = 4πr² olduğunu gösterdi. Küreyi çevreleyen silindirin iki dairesel tabanı dahil toplam yüzey alanı A = 6πr² olduğundan, burada da aynı 2/3 oranı ortaya çıkıyordu.

Arşimet bu sonuçları en büyük matematiksel başarıları arasında görüyordu. Öyle ki mezar taşına, içine bir küre yerleştirilmiş silindir figürünün işlenmesini istediği söylenir. Romalı devlet adamı Cicero, MÖ 75 yılında Siraküza’yı ziyaret ettiğinde Arşimet’in mezarını bulduğunu ve üzerinde bu geometrik şekilleri gördüğünü yazmıştır.

Arşimet’in Kayıp Eserleri

Arşimet, yaşamı boyunca matematik, mekanik ve astronomi üzerine çok sayıda eser kaleme aldı. Ancak bunların yalnızca bir bölümü günümüze ulaştı. Bazı çalışmalarının varlığını, kendisinden sonra yaşamış matematikçilerin yaptığı göndermeler sayesinde biliyoruz.

Arşimet’in çalışmalarına ilişkin en önemli keşiflerden biri 1906 yılında gerçekleşti. Danimarkalı filolog Johan Ludvig Heiberg, İstanbul’da incelediği 13. yüzyıldan kalma bir dua kitabının sayfalarında silinmiş eski Yunanca metinler fark etti. Bu metinlerin, 10. yüzyılda kopyalanmış Arşimet eserlerine ait olduğu anlaşıldı.

Bugün Arşimet Palimpsesti olarak bilinen bu el yazması, daha önce kayıp olduğu düşünülen Mekanik Teoremler Yöntemi adlı eserin yeniden keşfedilmesini sağladı. Bu eser özellikle önemliydi çünkü Arşimet, matematiksel sonuçlara ulaşırken mekanik düşüncelerden nasıl yararlandığını burada açıklıyordu.


Kaynaklar ve ileri okumalar:

  • Alfred S. Posamentier, and Christian Spreitzer; The Lives and Works of 50 Famous Mathematicians; Prometheus Books; 2020
  • Chondros, Thomas. (2010). Archimedes life works and machines. Mechanism and Machine Theory. 45. 1766-1775. 10.1016/j.mechmachtheory.2010.05.009.
  • Eureka! The Archimedes Principle; Yayınlanma tarihi: 26 Nisan 2017; Bağlantı: https://www.livescience.com/

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.