Matematik

Arşimet Tüketme Yöntemiyle Bir Parabolün Alanını Nasıl Hesapladı?

İntegral hesabından yaklaşık iki bin yıl önce Arşimet, bir parabol parçasının alanını geometrik yöntemlerle tam olarak hesapladı.

Geometrinin temel problemlerinden biri, farklı şekillerin alanlarını hesaplamaktır. Bir dikdörtgenin ya da üçgenin alanını bulmak oldukça kolaydır. Ancak sınırları eğrilerden oluşan şekiller söz konusu olduğunda aynı yöntemler yeterli olmaz. Günümüzde bu tür alanları integral hesabıyla buluyoruz. Peki, integral hesabının henüz geliştirilmediği Antik Çağ’da matematikçiler bu problemleri nasıl çözüyordu?

Bu sorunun en etkileyici yanıtlarından birini Arşimet verdi. MÖ 3. yüzyılda yaşayan matematikçi, bir parabol ile onu kesen bir doğru parçası arasında kalan bölgenin alanını tam olarak hesaplamayı başardı. Bunun için bugün sonsuz geometrik serilerle açıklayabildiğimiz bir yöntem kullandı.

Arşimet’in yararlandığı bu yaklaşım, tüketme yöntemi olarak bilinir. İlk örnekleri Arşimet’ten önceye uzanan ve Knidoslu Eudoksos tarafından sistemleştirilen yöntem, eğrisel bölgelerin alanlarını daha basit geometrik şekiller yardımıyla belirlemeye dayanır.

Örneğin bir çemberin içine giderek daha fazla kenarı olan düzgün çokgenler çizebiliriz. Çokgenlerin kenar sayısı arttıkça toplam alanları çemberin alanına yaklaşır. Böylece eğrisel bölgenin alanı, hesaplanması daha kolay şekiller aracılığıyla incelenir.

Arşimet, Parabolün Dörtgenleştirilmesi adlı eserinde bu düşünceyi bir parabol parçasına uyguladı. Ancak yalnızca yaklaşık bir sonuçla yetinmedi. Bölgenin alanını kesin olarak belirlemeyi başardı.

Arşimet Tüketme Yöntemini Nasıl Kullandı?

Öncelikle bir parabol üzerinde iki nokta seçelim ve bu noktaları bir doğru parçasıyla birleştirelim. Kiriş adını verdiğimiz bu doğru parçası ile parabol yayı arasında sınırlı bir bölge oluşur. Amacımız bu bölgenin alanını hesaplamaktır.

İlk adım, bölgenin içine uygun bir üçgen yerleştirmektir. Bunun için kirişe paralel bir doğruyu, parabole yalnızca bir noktada değecek şekilde düşünelim. Bu temas noktası, çizeceğimiz üçgenin üçüncü köşesini belirler. Diğer iki köşe ise kirişin uç noktalarıdır. Böylece parabol parçasının içinde, tabanı kirişle aynı olan bir üçgen elde ederiz.

Ancak üçgen, parabol parçasının tamamını kaplamaz. Üçgenin iki yanında, parabol yayı ile üçgenin kenarları arasında kalan iki küçük bölge bulunur. Arşimet aynı işlemi bu bölgelerde tekrarladı. Her birine yeni bir üçgen yerleştirdi ve geriye kalan daha küçük bölgeler için de aynı yöntemi uyguladı.

Bu işlem sürdükçe üçgenlerin sayısı artar. İlk aşamada bir, ikinci aşamada iki, üçüncü aşamada dört yeni üçgen eklenir. Her aşamada üçgenlerin boyutları küçülürken kaplanmayan bölgenin alanı da azalır.

Burada asıl önemli olan, üçgenlerin rastgele seçilmemesidir. Arşimet, parabolün geometrik özelliklerinden yararlanarak her yeni üçgenin yerini belirledi. Böylece farklı aşamalarda elde edilen üçgenlerin alanları arasında kesin bir matematiksel ilişki kurdu.

Bu ilişki sayesinde, şeklin içine yerleştirilen bütün üçgenlerin alanlarını hesaplamak için sonsuz sayıda ayrı işlem yapmamız gerekmez.

Arşimet Parabol Parçasının Alanını Nasıl Buldu?

Arşimet’in çözümündeki temel nokta, her aşamada eklenen üçgenlerin toplam alanının bir önceki aşamada eklenenlerin toplam alanının dörtte biri olmasıdır.

İlk çizdiğimiz büyük üçgenin alanını 1 birim kabul edelim. İkinci aşamada eklenen iki küçük üçgenin her birinin alanı 1/8 birimdir. Dolayısıyla bu iki üçgenin toplam alanı 1/4 birim olur.

Üçüncü aşamada dört yeni üçgen eklenir. Bunların toplam alanı ise 1/16 birimdir. Sonraki aşamalarda eklenen üçgenlerin toplam alanları sırasıyla 1/64, 1/256 şeklinde devam eder.

Böylece parabol parçasının alanını modern matematiksel gösterimle şu toplam üzerinden inceleyebiliriz: Alan = 1 + 1/4 + 1/16 + 1/64 + …

Bu, her terimi kendisinden öncekinin dörtte biri olan bir geometrik seridir. Peki, sonsuz sayıda terim içeren bu toplamın değerini nasıl hesaplayacağız?

Toplamı S ile gösterelim: S = 1 + 1/4 + 1/16 + 1/64 + …. Şimdi her iki tarafı 4 ile çarparsak 4S = 4 + 1 + 1/4 + 1/16 + … sonucuna ulaşırız. İkinci eşitlikte 4’ten sonra gelen terimler, başlangıçtaki S toplamını oluşturur. Dolayısıyla 4S = 4 + S olur. Buradan 3S = 4 ve sonuç olarak S = 4/3 elde ederiz.

Böylece parabol parçasının alanının, başlangıçta çizdiğimiz büyük üçgenin alanının tam olarak 4/3 katı olduğunu buluruz.

Elbette Arşimet bu hesabı günümüzdeki sonsuz seri gösterimiyle yapmadı. Önce sonlu sayıda üçgenin alanlarını topladı. Ardından kaplanmadan kalan alanın istenildiği kadar küçültülebileceğini gösterdi. Sonucun 4/3’ten büyük ya da küçük olmasının çelişkiye yol açtığını kanıtlayarak eşitliği kesinleştirdi.

Arşimet aynı probleme mekanik bir yaklaşımla da çözüm bulmuştu. Kaldıraç ve denge ilkelerinden yararlanarak alanlar arasındaki ilişkiyi keşfetti, ardından geometrik bir kanıt geliştirdi.

Sonuç Olarak

Bu çalışma, modern integral hesabından yaklaşık iki bin yıl önce gerçekleştirildi. Tüketme yöntemi bugünkü integral hesabının aynısı değildi. Ancak eğrisel bir bölgenin alanını giderek daha küçük parçalar üzerinden belirleme düşüncesi, matematikte limit ve integral kavramlarının gelişmesine uzanan önemli adımlardan biriydi.


Kaynaklar ve ileri okumalar

  • 100 great problems of Elementary Mathematics Their History and Solutions, Heinrich Dörrie
  • Archimedes’ squaring of a parabola | Famous Math Problems 6 | NJ Wildberger https://www.youtube.com/watch?v=tdvII0x0Y58
  • Osler, Thomas. (2006). Archimedes’ Quadrature of the Parabola: A Mechanical View. The College Mathematics Journal. 37. 10.2307/27646268.

Size Bir Mesajımız Var!

Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.

Matematiksel

Matematiksel Editör

Matematiksel Editör, farklı dönemlerde çeşitli yazarların katkısıyla hazırlanan arşiv içeriklerinin yönetimi için kullanılan kurumsal profildir. Bu hesap tek bir kişiyi temsil etmez.

1 Yorum

  1. Eskiden İzmir Anadolu öğretmen lisesi olan çiğli fen lisesinde okuyan bir öğrenci olarak eski bir mezunun makalesini okuma fırsatını yakalayacağımı hiç tahmin etmezdim.