Astronomi

Knidos’lu Eudoxus: Evrenin İlk Matematiksel Modelini Sunan Astronom

Knidoslu Eudoxus, integral hesabının temellerini atan matematiksel yöntemleriyle ve gök cisimlerinin hareketlerini açıklamak için geliştirdiği evren modeliyle bilim tarihinde önemli bir yer edindi.

MÖ 4. yüzyılda yaşayan Knidoslu Eudoxus, matematik ve astronomi tarihinin en önemli isimlerinden biriydi. Günümüzde Datça Yarımadası’nın ucunda kalıntılarını görebileceğimiz Knidos antik kentinde doğdu. Yaklaşık MÖ 408–355 yılları arasında yaşayan Eudoxus, yoksul bir aileden gelmesine rağmen matematikteki yeteneği sayesinde döneminin önde gelen düşünürleri arasına girmeyi başardı.

Gençliğinde Güney İtalya’daki Tarent kentinde Pisagorcu matematikçi Arkytas’tan dersler aldı. Sicilya’da tıp eğitimi gördü. Ancak asıl ilgisi matematikti. Platon’un Atina’da kurduğu Akademi’nin ününü duyunca buraya gitmeye karar verdi.

Antik kaynakların anlattığına göre Eudoxus’un maddi durumu Atina’da yaşamasına izin vermiyordu. Bu nedenle daha ucuz olan Pire’de kaldı. Akademi’deki dersleri takip edebilmek için her gün Pire’den Atina’ya yürüdü. Platon’un derslerine katıldı ve dönemin matematiksel problemleri üzerinde çalıştı.

Eudoxus’un Platon’la ilişkisinin ayrıntıları kesin değildir. Ancak matematik alanındaki çalışmaları sayesinde kısa sürede tanınmaya başladı. Daha sonra Mısır’a giderek Heliopolis’teki rahiplerden astronomi öğrendi. Ardından Marmara Denizi’nin güneyindeki Kyzikos’ta bir okul kurdu ve çevresine öğrenciler topladı.

Yaklaşık MÖ 368 yılında öğrencileriyle birlikte yeniden Atina’ya gitti. Yaşamının ilerleyen döneminde Knidos’a döndü. Matematik ve astronominin yanında tıp, coğrafya ve siyasetle de ilgilendi.

Eudoxus’un Matematiğe Katkıları Nelerdir?

Eudoxus’un matematik tarihindeki en önemli başarılarından biri, irrasyonel büyüklüklerle ilgili sorunlara getirdiği çözümdür.

Antik Yunan matematikçileri uzunlukları ve alanları oranlarla karşılaştırıyordu. Ancak Pisagorcuların karşılaştığı bir problem, bu yaklaşımın sınırlarını ortaya çıkarmıştı.

Bir karenin kenarı 1 birim olduğunda köşegeni √2 birimdir. √2 ise iki tam sayının oranı biçiminde yazılamaz. Dolayısıyla her uzunluğu ortak bir ölçü biriminin tam sayı katlarıyla ifade etmek mümkün değildir.

Eudoxus bu soruna kapsamlı bir oran kuramıyla çözüm getirdi. İki büyüklüğün oranını karşılaştırmak için büyüklüklerin tam sayı katları arasındaki ilişkilerden yararlandı. Örneğin a/b ve c/d oranlarını karşılaştırdığımızı düşünelim. Eudoxus’un yaklaşımına göre bu oranların eşit olması, seçtiğimiz bütün pozitif tam sayılar m ve n için ma ile nb arasındaki büyüklük ilişkisinin mc ile nd arasında da aynı olması anlamına gelir.

Bu tanım, ortak bir ölçüsü bulunmayan uzunluklarla da çalışmayı mümkün kıldı. Öklid daha sonra bu yaklaşımı Elementler adlı eserinin beşinci kitabında sistemli biçimde ele aldı.

Eudoxus’un ikinci büyük katkısı ise alan ve hacim hesaplarıyla ilgiliydi. Bugün bir eğrinin altında kalan alanı ya da karmaşık bir cismin hacmini integral hesabıyla bulabiliyoruz. Ancak Newton ve Leibniz’in 17. yüzyılda geliştirdiği integral hesabından yaklaşık iki bin yıl önce Eudoxus, benzer problemlere farklı bir yöntemle yaklaşmıştı. Bu yaklaşım daha sonra tüketme yöntemi adını aldı.

Tüketme Yöntemi Nedir?

Yöntemin temelinde, bir alanı ya da hacmi giderek daha iyi yaklaşımlarla belirlemek vardır. Örneğin bir çemberin içine düzgün bir çokgen çizdiğimizi düşünelim. İlk olarak bir kare kullanabiliriz. Daha sonra kenar sayısını artırarak sekizgen, on altıgen ve daha fazla kenarlı çokgenler oluşturabiliriz.

Kenar sayısı arttıkça çokgenin alanı çemberin alanına yaklaşır. Çemberin içinde kalan ve çokgenin kaplamadığı alan ise giderek küçülür.

Eudoxus’un yaklaşımında önemli olan yalnızca bu yakınlaşma değildir. Kalan farkın istenildiği kadar küçültülebileceğini gösteren geometrik akıl yürütme, alan ve hacimlere ilişkin kesin kanıtlar kurulmasını sağlar.

Eudoxus bu yöntemle koni ve piramitlerin hacimlerine ilişkin önemli sonuçları kanıtladı. Bir koninin hacminin aynı tabana ve yüksekliğe sahip silindirin hacminin üçte biri olduğunu gösteren sonuç da bunlar arasındaydı.

Arşimet, Eudoxus’un bu çalışmalarını daha ileri taşıdı. Özellikle çemberin alanı, kürenin hacmi ve eğrisel bölgelerin ölçülmesi gibi problemlerde tüketme yönteminden yararlandı.

Bu nedenle Eudoxus’u modern integral hesabının mucidi olarak tanımlamak doğru değildir. Ancak onun geliştirdiği matematiksel yaklaşım, integral hesabının tarihsel temellerinden birini oluşturur.

Eudoxus Evrenin Matematiksel Modelini Nasıl Geliştirdi?

Eudoxus’un astronomiye en önemli katkısı, gök cisimlerinin hareketlerini açıklamak için geliştirdiği eş merkezli küreler modeliydi.

Knidos'lu Eudoxus

Antik Çağ’da insanlar Dünya’nın hareketsiz olduğunu ve gökyüzünün onun çevresinde döndüğünü düşünüyordu. Ancak gökyüzünü dikkatle gözlemlediklerinde ilginç bir sorunla karşılaşıyorlardı.

Yıldızların büyük bölümü birbirlerine göre konumlarını koruyarak hareket ediyordu. Gezegenler ise yıldızların oluşturduğu arka plan üzerinde yer değiştiriyordu. Üstelik bazı gezegenler zaman zaman yavaşlıyor, duruyor ve kısa bir süre ters yönde ilerliyormuş gibi görünüyordu.

Bugün geri hareket olarak adlandırdığımız bu olay, gezegenlerin Güneş çevresindeki yörüngelerinde farklı hızlarla hareket etmesinden kaynaklanır. Ancak Eudoxus’un döneminde Güneş merkezli bir gezegen sistemi henüz genel kabul görmüyordu.

Eudoxus’un çözmesi gereken problem, gökyüzünde gözlemlediği bu karmaşık hareketleri düzenli geometrik hareketlerle açıklamaktı.

Bunun için Dünya’yı merkeze yerleştirdiği, iç içe geçmiş kürelerden oluşan bir model geliştirdi. Bütün küreler aynı merkezi paylaşıyor ancak farklı eksenler çevresinde ve farklı hızlarla dönüyordu.

Eudoxus, Güneş ve Ay için üçer küre, o dönemde bilinen beş gezegenin her biri için dörder küre ve sabit yıldızlar için bir küre kullandı. Böylece toplam 27 küreden oluşan bir sistem kurdu.

Her küre kendi ekseni çevresinde düzenli biçimde dönüyordu. Ancak farklı eksenlere sahip kürelerin hareketleri birleştiğinde, gezegenler gökyüzünde çok daha karmaşık yollar izliyormuş gibi görünüyordu.

Bu model, özellikle gezegenlerin geri hareketini açıklamaya yönelik önemli bir matematiksel girişimdi. Eudoxus böylece gökyüzündeki düzensiz görünen hareketleri, düzenli dairesel hareketlerin birleşimi olarak ele aldı.

Knidos'lu Eudoxus
Eudoxus Krateri

Daha sonra Kallippos ve Aristoteles bu modeli geliştirdi. Ancak sonraki yüzyıllarda astronomlar, gezegen hareketlerini daha başarılı açıklayan farklı geometrik modeller oluşturdular.

Sonuç Olarak

Bugün Eudoxus’un Dünya merkezli evren modelinin yanlış olduğunu biliyoruz. Yine de onun ortaya koyduğu temel düşünce bilimsel açıdan önemini koruyor: Doğada gözlemlediğimiz karmaşık olayları matematiksel modeller yardımıyla açıklayabiliriz.

Bu nedenle Eudoxus yalnızca Antik Çağ’ın önemli bir matematikçisi değil, matematiği doğayı anlamanın temel araçlarından biri hâline getiren öncü bilim insanlarından biridir.


Kaynaklar ve ileri okumalar:

  • Eudoxus of Cnidus. (Erişim Tarihi: 23.05.2020) https://web.calstatela.edu/
  • Murdin, P.. (2000). Eudoxus of Cnidus (c. 400-c. 347 BC). Encyclopedia of Astronomy and Astrophysics. 10.1888/0333750888/3609.
  • Mendell, Henry Ross. “Eudoxus of Cnidus”. Encyclopedia Britannica, 29 Feb. 2024, https://www.britannica.com/biography/Eudoxus-of-Cnidus. Accessed 1 October 2024.

Matematiksel

Matematiksel Editör

Matematiksel Editör, farklı dönemlerde çeşitli yazarların katkısıyla hazırlanan arşiv içeriklerinin yönetimi için kullanılan kurumsal profildir. Bu hesap tek bir kişiyi temsil etmez.