Matematik

St. Petersburg Paradoksu: Sonsuz Kazanç İçin Ne Kadar Öderdiniz?

Bir oyunun matematiksel kazancı sonsuz görünebilir. St. Petersburg paradoksu, bunun neden tek başına iyi bir seçim anlamına gelmediğini gösterir.

Aynı miktardaki para herkes için aynı değeri taşımaz. Elinde çok az para olan biri için 1000 lira önemli bir fark yaratırken, çok zengin biri için aynı miktar neredeyse önemsiz kalabilir. Ekonomide bu farkı açıklamak için fayda kavramını kullanırız. Fayda, bir kazancın bize sağladığı gerçek değeri ifade eder.

Bu fikir, olasılık teorisinin daha ilk dönemlerinde matematikçilerin karşısına ilginç bir problem olarak çıktı. Çünkü bazen bir oyunun parasal beklenen değeri çok yüksek, hatta sonsuz olsa bile insanlar o oyuna büyük miktarda para yatırmak istemez. St. Petersburg paradoksu tam olarak bu çelişkiyi sorgular.

St. Petersburg paradoksu nedir?

Zengin olmak için ne kadar para ödemeyi göze alırdınız?

Daniel Bernoulli, 1738 yılında yayımladığı “Riskin Ölçülmesine İlişkin Yeni Bir Teorinin Açıklaması” adlı çalışmasında şu oyunu ele aldı:

Peter bir madeni para atar ve ilk kez yazı gelene kadar atmaya devam eder. İlk atışta yazı gelirse Paul’e 1 düka, ikinci atışta gelirse 2 düka, üçüncü atışta gelirse 4 düka, dördüncü atışta gelirse 8 düka öder. Her yeni atışta ödül iki katına çıkar.

Paul açısından oldukça cazip bir oyun. Dolayısıyla oyuna katılmak için belirli bir ücret ödemeyi kabul etmesi mantıklı görünüyor. Asıl soru şu: Ne kadar?

Bunu anlamanın doğal yolu, oyundan elde edeceği paranın beklenen değerini hesaplamaktır. Beklenen değer, bir seçimin olası sonuçlarını bu sonuçların gerçekleşme olasılıklarıyla birlikte değerlendirerek uzun vadede ne kadar kazanç ya da kayıp getireceğini gösterir.

  • İlk atışta yazı gelme olasılığı 1/2’dir. Bu durumda Paul 1 düka kazanır.
  • İlk atış tura, ikinci atış yazı gelirse olasılık 1/4 olur ve Paul 2 düka kazanır.
  • İlk iki atış tura, üçüncü atış yazı gelirse olasılık 1/8 olur ve ödül 4 düka olur.

Aynı düzen devam eder. Bu nedenle beklenen kazanç (1/2) × 1 + (1/4) × 2 + (1/8) × 4 + (1/16) × 8 + … şeklindedir. Bu işlemde her terim 1/2’ye eşittir. Dolayısıyla toplam 1/2 + 1/2 + 1/2 + 1/2 + … biçimine dönüşür.

Bu seri sonsuza kadar devam ettiği için oyunun parasal beklenen değeri de sonsuzdur. Ancak gerçek hayatta hiçbir oyun kurucusunun sınırsız parası yoktur.

Gerçek Hayatta Oyun Sonsuza Kadar Sürebilir mi?

Diyelim ki oyunu düzenleyen kişinin elinde toplam 1.050 dolar bulunuyor. Bu durumda teorideki oyunu aynı biçimde sonsuza kadar sürdüremez. Çünkü ödül her turda iki katına çıkar ve kısa sürede kasadaki parayı aşar.

Örneğin ilk kez yazı 11. atışta gelirse oyuncu 1.024 dolar kazanır. Bir sonraki olası ödül ise 2.048 dolardır ve oyun kurucusunun bunu karşılayacak parası yoktur.

Bu nedenle oyunu 11 atışla sınırlandırdığımızı ve bu süre içinde yazı gelmezse oyunun sona erdiğini düşünelim. Bu durumda beklenen değer artık sonsuz değildir. İlk 11 sonucun her biri beklenen değere 1/2 dolar katkı yapar. Böylece toplam beklenen değer 5,5 dolar olur.

Dolayısıyla giriş ücreti 6 dolarsa oyun, beklenen değer açısından oyuncunun aleyhinedir. Giriş ücreti 5 dolarsa oyuncunun beklenen net kazancı pozitiftir.

Ancak bu yalnızca gerçek dünyadaki para sınırının yarattığı bir çözümdür. Orijinal St. Petersburg oyununda oyun kurucusunun sınırsız ödeme gücüne sahip olduğunu varsayarız ve parasal beklenen değer yine sonsuza gider.

Asıl ilginç soru da burada kalır. Sınırsız ödeme gücüne sahip bir oyun kurucusu olduğunu varsaysak bile, neden çoğumuz bu oyuna katılmak için çok büyük bir serveti gözden çıkarmayız? Daniel Bernoulli çözümü bu soruda, paranın miktarı ile bize sağladığı fayda arasındaki farkta aradı.

Tüm paralar her zaman aynı değere sahip olmayacaktır.

St. Petersburg paradoksunda matematiksel hesap sonsuz bir beklenen kazanç verir. Buna rağmen gerçek bir insanın bu oyuna katılmak için sınırsız para ödemesi beklenmez. Daniel Bernoulli ve Gabriel Cramer, bu çelişkinin nedenini paranın miktarı ile insana sağladığı fayda arasındaki farkta aradı.

Bernoulli’nin Çözümü: Para ile Fayda Aynı Şey Değildir

Aynı miktardaki para herkes için aynı değeri taşımaz. Elinde çok az para bulunan biri için fazladan 1000 lira önemli bir fark yaratırken, çok zengin biri için aynı miktarın etkisi çok daha küçük kalır. Benzer biçimde bir kişinin servetini bir milyardan iki milyara çıkarmak, ona ilk milyarın sağladığı faydanın aynısını tekrar sağlamaz.

Buradaki temel fikir, servet arttıkça her yeni para biriminin sağladığı ek faydanın azalmasıdır. Ekonomide buna azalan marjinal fayda denir.

Bernoulli bu ilişkiyi matematiksel olarak ifade etmek için logaritmik bir fayda fonksiyonu kullandı. Böylece oyundaki ödüllerin para cinsinden büyüklüklerini değil, oyuncunun servetinde yarattıkları değişimin değerini hesaba kattı. Bu hesap St. Petersburg oyunundaki sonsuzluğu ortadan kaldırdı ve oyuncunun ödemeye razı olacağı miktarı servetine bağlı sonlu bir değere indirdi.

Bu fikir zamanla tek bir paradoksun çözümünden çok daha geniş bir önem kazandı. Özellikle risk içeren seçimleri anlamada temel bir araç hâline geldi. İnsanların büyük bir kayıp ihtimalinden kaçınmak için sigorta primi ödemesi bunun en açık örneklerinden biridir. Kişi küçük ve kesin bir maliyeti kabul ederek düşük olasılıklı fakat ağır bir kaybı önlemeyi seçer.

St. Petersburg paradoksu bu nedenle yalnızca tuhaf bir yazı-tura oyunu değildir. Problem, matematiksel kazanç hesabıyla insanların gerçek kararları arasındaki farkı görünür hâle getirmiş ve modern karar teorisine uzanan önemli bir tartışmanın kapısını açmıştır.

Okuma Önerisi: Açık Artırma Teorisi: Bu Teori Hayatınızı Düşündüğünüzden Daha Çok Etkiliyor


Kaynaklar ve ileri okumalar

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.