Dünyanın bilinen en eski matematiksel bulmacalarından biri Stomachion olarak adlandırılır. Bu bulmacaya, Arşimet’in eserlerini içeren Archimedes Palimpsest (Arşimet Palimpsesti) adlı el yazmasında rastlanmıştır.
Tarihin en büyük matematikçilerinden biri olarak kabul edilen Siraküzalı Arşimet (MÖ 287–212), bilimsel keşifleri ve teknolojik icatlarıyla tanınır. Hatta bu ünü, Indiana Jones and the Dial of Destiny filminde bir karakter olarak yer almasına kadar uzanır. Filmdeki kurgusal “kadran” da onun bilimsel mirasından esinlenmiştir.
Ancak Arşimet’in eserleri kendi döneminde geniş ölçüde yayılmamış, bilinen en eski derlemeleri ölümünden yaklaşık 750 yıl sonra, MS 530 civarında ortaya çıkmıştır. Bu derleme, Ayasofya’nın mimarı Miletli İsidoros tarafından hazırlanan daha eski bir el yazmasına dayanır.
Söz konusu metinler daha sonra Bizans döneminde parşömen üzerine kopyalanmış ve Arşimet’e ait çeşitli eserleri içeren bir koleksiyon haline getirilmiştir. ( “Palimpsest” terimi, eski bir metnin silinip üzerine yeni bir metin yazıldığı parşömenleri ifade eder. )
Arşimet Palimpsesti, yalnızca tarihsel bir belge değil, aynı zamanda matematiksel düşüncenin evrimini anlamak için eşsiz bir kaynaktır. Bu koleksiyon sayesinde Arşimet’in yedi önemli eseri günümüze ulaşmıştır. Bunlar arasında Düzlemlerin Dengesi Üzerine, Dairenin Ölçümü Üzerine, Spiraller Üzerine, Yüzen Cisimler Üzerine, Küre ve Silindir Üzerine, Mekanik Teoremler Yöntemi ve Ostomachion yer alır.
Bu eserler arasında özellikle Mekanik Teoremler Yöntemi ve Ostomachion yalnızca palimpsest sayesinde günümüze ulaşmıştır. Ayrıca Yüzen Cisimler Üzerine adlı eserin orijinal Yunanca metni de sadece bu kaynakta korunmuştur.
Dünyanın En Eski Bulmacası Olan Stomachion Ne Amaçla Yapıldı?
Stomachion, basit gibi görünen ancak çözmesi oldukça zor bir geometrik bulmacadır. Amaç, 14 parçayı bir araya getirerek bir kare oluşturmaktır. Her ne kadar kolay gibi görünse de, bu kareyi yeniden oluşturmak elle yapıldığında şaşırtıcı derecede zordur.
Bulmacanın birden fazla çözümü vardır. Örneğin, oluşturulan şekil aynalanarak ya da 90 derece döndürülerek farklı ama geçerli çözümler elde etmek mümkündür.
Bu noktada akla şu soru gelir: Kaç farklı çözüm mümkündür? Bu tür sorular, kombinatorik (kombinasyon matematiği) alanına girer. Kombinatorik, temel olarak “sayma matematiği” olarak tanımlanabilir ve oldukça geniş bir alandır.
Arşimet’in bu bulmacayı oluştururken kombinatorik bir yaklaşımı bilinçli olarak kullanıp kullanmadığı kesin değildir. Ancak onun matematikte ne kadar ileri görüşlü olduğu düşünüldüğünde, bu tür bir fikre sahip olması ihtimal dahilindedir.
Stomachion bulmacasının çözümü sandığınızdan çok daha karmaşıktır. Matematikçiler uzun çalışmalar sonucunda bu bulmacanın toplam 17.152 farklı çözümü olduğunu belirledi.
Ancak bu sayı, tüm farklı düzenlemeleri içerir. Bu tekrar edenleri elediğimizde, yani gerçekten “farklı” olan çözümleri saydığımızda sayı 536’ya düşer. Stomachion’un bu kadar çok çözümü olması, onun basit bir oyun olmadığını gösterir. Arşimet’in bu bulmacayı yalnızca eğlence için mi yoksa daha derin matematiksel fikirler için mi tasarladığı kesin bilinmese de, ortaya koyduğu şeyin oldukça ileri bir düşünce ürünü olduğu açıktır.
Son olarak,
Bu olağanüstü el yazmasıyla ilgili yeni bir gelişme daha yaşanmıştır. Uzun süredir kayıp olan bir sayfa, Fransa’nın Blois kentindeki Güzel Sanatlar Müzesi’nde yeniden keşfedilmiştir. Sayfanın bir yüzünde Arşimet’in Küre ve Silindir Üzerine adlı eserine ait metinler yer alırken, diğer yüzü bir illüstrasyonla kaplıdır. Araştırmacılar, modern görüntüleme teknikleriyle bu gizli metni ortaya çıkarmayı hedeflemektedir.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- Long-lost page of Archimedes’ writings rediscovered in France. Kaynak site: Scientific American. Yayınlanma tarihi: 9 Mart 2026. Bağlantı: Long-lost page of Archimedes’ writings rediscovered in France
- Archimedes Palimpsest reveals insights centuries ahead of its time. Yayınlanma tarihi: 26 Ekim 2011; Bağlantı: https://www.theguardian.com/
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
