Gözden Düşen Bir Matematikçi: Molla Lütfi

Bilim tarihinde önemli işler yapmış öyle kişiler vardır ki hiç kimse onları tanımaz. Aslında bu kişiler için bilinçli bir biçimde unutturulmuştur demek daha doğru olur. Çünkü bu kişilerin çoğu zaman otoriteyle ciddi sorunları olmuştur. Tokatlı Lütfi veya Sarı Lütfi adlarıyla da bilinen Molla Lütfi de bunlardan biridir. 

Molla Lütfi 15. yüzyılda, Fatih Sultan Mehmet ve II. Beyazıt dönemlerinde yaşamış, döneminin ünlü bir matematikçilerdendir. Asıl adı Lütfullah’dır. Kendisi Tokat’ta doğan Molla Lutfi ilk öğrenimini babası Kutbüddin Hasan’dan almış ve sonrasında İstanbul’a giderek Sahn-ı Seman medreselerinde okumuştur. Bu esnada Sinan Paşa’dan mantık, felsefe, fıkıh dersleri almış ve onun en gözde öğrencilerinden olmuştur. Sonrasında da Ali Kuşçu ‘dan matematik eğitimi almıştır.

1470 yılında, Sinan Paşa’nın vezirlik makamına gelmesiyle, hocasının tavsiyesiyle Fatih Sultan Mehmed tarafından saray kütüphanesine atanmıştır. Bu sayede kitaplara ve bilgiye ulaşma imkanına erişmiş ve bunun sonucunda da birçok alanda kendini geliştirme fırsatı bulmuştur. Bu sırada padişahla da, şakalaşacak kadar, yakın dostluk kurmuştur.

Ancak bilinmeyen bir nedenden dolayı Fatih Sultan Mehmed ile Sinan Paşa’nın arası açılımca, Sinan Paşa, Fatih tarafından Sivrihisar’a sürülünce, Molla Lütfi de hocası ile birlikte gitmiştir. Beş yıl sonra Fatih’in vefatından sonra Sinan Paşa ile birlikte İstanbul’a dönmüştür. Ardından ll. Bayezid tarafından Bursa Yıldırım Bayezid Medresesine tayin edilmiştir.

Molla Lütfi’nin Matematiğe Katkıları

Antik Yunan’dan günümüze kalan, matematikçilerin üzerinde kafa yorduğu 3 önemli problem vardır. Bunlar, 1) Bir açının üçe bölünmesi, 2) Dairenin dörgenleştirilmesi, 3) Bir küpün iki katına eşit bir küp bulmak veya “Delos Problemi”, dir. Molla Lütfi, bu problemler ile özellikle de Delos problemi ile ilgilenmiştir. Bu onun çağının önemli matematikçilerinden birisi olduğunun da kanıtıdır.

Küpü iki katına çıkarma ya da Delos problemi, pergel ve cetvel kullanarak çözülemeyen üç geometrik problemden biri. Eski Mısırlı, Yunan ve Hint matematikçiler bu problem üzerinde çalışmışlardır.

Molla Lütfi’nin birçok eseri günümüze kadar ulaşmıştır. Pozitif bilimler açsından ise dikkat çeken iki eseri yüz kadar bilim dalının adını ve konularını anlattığı meşhur eseri El-Metâlibu’l-İlâhiye fi Mevzuâti’l-Ulûm adlı eseri ile Taz’îfu’lMezbah (Sunağın İki Katına Çıkarılması) adlı eseridir. İkinci kitabı özellikle, kare ve küp tarifleri yapılması, geometri konuları ele alınması, ünlü Delos Problemini incelemesi nedeniyle önemli bir eserdir.

Molla Lütfi Neden İdam Edildi?

Elbette bunun nedenini bizim açıklamaya günümüz yetmez. Çünkü konu uzun zamandır bilim tarihçileri tarafından tartışılmaktadır. Ancak kesin olarak bilinen bir şey, Molla Lütfi’nin çevresinde, sivri dilli, hazırcevap, sözünü sakınmayan birisi olarak bilinirdi.

Molla Lütfi, Osmanlı düşünce tarihinde sapkınlık ve dinsizlik ile suçlanarak idam edilen ilk şahıslardan birisidir. İdamı için birçok gerekçe ileri sürülmüştür. Ancak hangi ifadesinden ya da davranışından dolayı bu biçimde suçlandığı muğlaktır. Günümüzde şakacı kişiliği nedeniyle sözlerinin bir yanlış anlaşmaya neden olmuş olduğu düşünülmektedir.

ll. Bayezid’in emriyle tutuklanan Molla Lutfi, gerekli mercilere başvurduysa da başvuruları sonuçsuz kalmıştır. Molla Lutfi 200 kadar şahidin dinlendiği iki duruşmanın ardından idama mahkum edilmiştir. Molla Lütfi, Sultanahmet Meydanında 24 Aralık 1494’te kafası kılıçla kesilerek idam edilmiştir.

Bu son, halk tarafından da büyük bir haksızlık olarak değerlendirilmiştir. Hatta dönemin bazı ileri gelenleri ve şairleri, Molla Lütfi’nin çekememezlik yüzünden öldürüldüğünü, bu nedenle de şehit sayılması gerektiğini vurgulamışlardır. Günümüzde birçok farklı kaynak bu olayın Molla Lutfi’ye düzenlenen bir komplo olduğuna işaret etmektedir. Asıl sebep ne olursa olsun, Molla Lütfi Osmanlı döneminin önemli bir matematikçisi olarak tarihe damgasını vurmuştur.



Kaynaklar ve ileri okumalar:


Dip Not:

Matematiksel, 2015 yılından beri yayında olan ve Türkiye’de matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konularda ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım

Matematiksel

Sibel Çağlar

Merhabalar. Matematik öğretmeni olarak başladığım hayatıma 2016 yılında kurduğum matematiksel.org web sitesinde içerikler üreterek devam ediyorum. Matematiğin aydınlık yüzünü paylaşıyorum. Amacım matematiğin hayattan kopuk olmadığını kanıtlamaktı. Devamında ekip arkadaşlarımın da dahil olması ile kocaman bir aile olduk. Amacımıza da kısmen ulaştık. Yolumuz daha uzun ama kesinlikle çok keyifli.

Bu Yazılarımıza da Bakmanızı Öneririz