BİLİM İNSANLARI

Hipparkhos ve Trigonometrinin Doğuşu

Anadolu’nun Nikea (İznik) kentinde, MÖ 190 yılında dünyaya gelen ve antik çağın en önemli astronomu kabul edilen Hipparkhos, astronominin gelişmesine önemli katkılar yapmış, trigonometrinin mucidi olmuş, sekiz yüz elli kadar yıldızın konumunu belirlemiş ve ilk bilimsel yıldız haritasını hazırlamıştır.

Gökcisimlerini gözlemlemeye doğduğu şehirde başlamış, sonrasında İskenderiye’ye gitmiştir. İskenderiye kitüphanesinin zengin kaynaklarından faydalanmış ve daha önce yapılmış matematik ve astronomi konularındaki çalışmaları inceleme fırsatı bulmuştur. Devamında, kendi icadı olan gözlem araçlarıyla bağımsız çalışmak üzere buradan ayrılmış ve yaşamının önemli bir kısmını geçireceği Rodos’a yerleşmiştir.

Astronomi çalışmalarının ancak güvenilir gözlem araçlarıyla yapılabileceğini düşünen ve bu sebeple birçok gözlem aracı yapan Hipparkhos’un şüphesiz en önemli icadı “usturlap” olmuştur.

usturlap

Usturlap, yaklaşık 15 cm çapındaki büyük bir cep saatine benzemektedir. Yakın zamana kadar astronomlar, matematikçiler, coğrafyacılar ve denizciler gibi pek çok bilim adamı tarafından kullanılan usturlap belki de dünyanın kaderini değiştiren en önemli aletlerden biri olmuştur.

Hem gözlem hem de hesap yapmak için kullanılan usturlabın ön yüzü iki bölümden oluşmaktadır: Sabit ve bir eksen üzerinde dönen hareketli parçalar. Sabit parçaları belirli bir enlemde gökyüzünü ve zaman cetvelini gösterirken, hareketli parçalar gökcisimlerinin günlük hareketlerini göstermektedir.

Yıldızların konumlarını gösteren bir yıldız atlası hazırlayan Hipparkhos, astronomi çalışmaları için gerekli olan matematiği kullanmış ve hesaplamalarda kullanılan yeni yöntemler geliştirmiştir. Hayatı boyunca 850 kadar yıldızı kataloglamayı, enlem ve boylamlarını belirlemeyi başaran Hipparkhos, yıldızları parlaklıklarına göre sınıflandırma yöntemini de geliştiren bilgindir.

Dairenin 360 dereceye, derecenin altmışar saniyelik altmış dakikaya bölündüğünü incelediği kaynaklardan öğrenmiş ve devamında da trigonometriyi geliştirmiştir.

Üçgenleri hesaplamayı konu edinen trigonometri, yunanca üçgen (trigon) ve ölçüm( metrio) sözcüklerinin birleşiminden oluşur. Sümer, Mısır, Babil uygarlıklarında yapılarda, arazilerin ölçümünde, güneş saatinde ve astronomide hali hazırda trigonometriden yararlanılmıştı.

Hipparkhos açıların yaylarla değil kirişlerle ölçülmesi gerektiğini ileri sürmüş ve bir daireyi 360 çapı da 120 birime bölen ve bunu sistematik olarak kullanan ilk kişi olmasından dolayı trigonometrinin mucidi kabul edilmiştir. Onun da en büyük sorunu kirişlerin uzunluğunun hesaplanması olmuştur.

Bu amaçla kirişler tablosu hazırlamış ve bunu sistematik olarak kullanmıştır. Kirişler tablosundaki değerler günümüzde kullandığımız sinüs fonksiyonunun değerlerine yaklaşık olarak denk gelmektedir.

kirişler tablosu

Hipparkhos, trigonometriyi bulmasının yanında yeryüzünde konum belirlemek için kullanılan enlem ve boylamları belirleyen ve dereceleriyle belirtme yöntemini (360 boylam 180 enlem) ilk kez kullanan kişidir.

Ayın ve güneşin yeryüzüne uzaklıklarını hesaplamaya yönelik çalışmalar da yapan Hipparkhos, dış merkezli ve çember merkezli modelleri kullanarak geometri aracılığıyla Ay’ın ve Güneş’in hareketlerini açıklamaya çalışmıştır.

hipparkhos-trigonometrinin-dogusu
Hipparkos tarafından çizilen, güneş ve aylara olan mesafelerin belirlenmesinde kullanılan geometrik yapı

Hipparkhos, Pergeli Appolonios tarafından ortaya atılmış bir düşünceden yola çıkarak geliştirdiği, en dışta yıldızların yer aldığı bir küre ve onun içinde gezegen kürelerinin yer aldığı ve çevrelerinde dönmekte olan bir yörünge sisteminin bulunduğu evren modelini tasarlamıştır.

Hipparkhos, aynı zamanda çalışmalarını aktardığı on iki ciltlik bir eser yazmıştır. Günümüzden iki bin yıl kadar önce çok şaşırtıcı bir şekilde sadece bir saniyelik bir farkla Ay takvimine göre bir ayın uzunluğunu da hesaplayabilmiştir.

Hipparkhos, yüzünüzü gökyüzüne her çevirdiğinizde hatırınıza gelmesi gereken, günümüze yön vermiş bir bilim insanı. Zamanın koşulları ile bunca tutarlı çalışmayı yapması da gerçekten ilham verici…

Kaynak: Kerim Kuvvetli, Anadolu’nun Sırları, Maya Kitap

Matematiksel

Editör

Bu yazı gönüllü yazarlarımız tarafından hazırlanmış veya sitemiz editörleri tarafından belirtilen kaynaktan aslına uygun kalınarak eklenmiştir.

Bir Yorum

  1. Bir dostumun paylaşımı ile bu degerli ve zengin sayfaniza rastladım. Bundan böyle düzenli bir şekilde takip etmek istiyorum.Ilgi ve bilginize.Sevgi ve saygıyla. Necdet Demirci

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Kapalı