Biyografiler

İznikli Hipparkhos ve Trigonometrinin Doğuşu

Hipparkhos, yüzünüzü gökyüzüne her çevirdiğinizde hatırınıza gelmesi gereken, günümüze yön vermiş bir bilim insanı.

Anadolu’nun Nikea (İznik) kentinde, MÖ 190 yılında dünyaya gelen Hipparkhos, antik çağların en büyük astronomik gözlemcilerinden biridir. Kendisi coğrafya ve matematikte birçok ilerici adım atmıştır. Lise yıllarında öğrendiğimiz trigonometrinin bugün bildiğimiz halini almasında katkısı büyüktür.

Erken yaşamı hakkında bildiklerimizin çoğu onun hakkında yazılan kitaplardan gelir. Genellikle otururken ve bir dünyaya bakarken tasvir edilen görüntüsü, MS 138 ile MS 253 arasında basılmış birçok sikkede bulundu. Bu onun yaşadığı dönemde büyük ilgi gördüğünün önemli bir kabulüdür. Hipparchus görünüşe göre bolca seyahat etti ve kapsamlı bir şekilde yazdı. Gökcisimlerini gözlemlemeye doğduğu şehirde başladı. İskenderiye’ye giderek, İskenderiye kitüphanesinin zengin kaynaklarını kullandı. Bu sayede de matematik ve astronomi konularındaki çalışmaları inceleme fırsatı buldu.

Sonrasında da en az 35 yıl boyunca gökleri gözlemlediği Rodos adasına taşındı. Orada teleskopların gelişimine kadar 1.800 yıl boyunca kullanılacak olan, gökyüzünü çıplak gözle gözlemlemek için kullanılan aletlerin çoğunu icat etti. Hipparkhos’un şüphesiz en önemli icadı “usturlap” olmuştur.

usturlap
Usturlap, yaklaşık 15 cm çapındaki büyük bir cep saatine benzemektedir. Yakın zamana kadar pek çok bilim insanı tarafından kullanılan usturlap belki de dünyanın kaderini değiştiren en önemli aletlerden biri olmuştur. Hem gözlem hem de hesap yapmak için kullanılan usturlabın ön yüzü iki bölümden oluşmaktadır. Bunlar sabit ve bir eksen üzerinde dönen hareketli parçalardır. Sabit parçaları belirli bir enlemde gökyüzünü ve zaman cetvelini gösterirken, hareketli parçalar gökcisimlerinin günlük hareketlerini göstermektedir. Usturlap zamanla ne kadar kuzeyde olabileceğinizi hesaplamak veya kalan gündüz veya gece saatlerini tahmin etmek için çok güçlü bir araç haline geldi. Bir nevi o zamanın kronometresi oldu.

Hipparkhos ve Astronomi

Hipparchus çıplak gözle görülen gökyüzündeki yıldızların haritasını çıkardı. Yıldız kataloğu bugün hayatta kalmazken, haritalarının 850 civarında yıldız içerdiği tahmin ediliyor. Ayın ve güneşin yeryüzüne uzaklıklarını hesaplamaya yönelik çalışmalar da yapan Hipparkhos, dış merkezli ve çember merkezli modelleri kullanarak geometri aracılığıyla Ay’ın ve Güneş’in hareketlerini açıklamaya çalıştı. Hipparkhos, Pergeli Appolonios tarafından ortaya atılmış bir düşünceden yola çıkarak geliştirdiği, en dışta yıldızların yer aldığı bir küre ve onun içinde gezegen kürelerinin yer aldığı ve çevrelerinde dönmekte olan bir yörünge sisteminin bulunduğu evren modelini tasarladı.

hipparkhos-trigonometrinin-dogusu
Hipparkos tarafından çizilen, güneş ve aylara olan mesafelerin belirlenmesinde kullanılan geometrik yapı

Hipparchus ve Matematik

Antik Çağ gökbilimcileri içerisinde Hipparkhos’u farklı kılan aslında gözlemci yönünü ciddi bir biçimde geometri ile desteklemesi idi. Hipparchus’un en büyük aşkı matematikti ve bugün kabul ettiğimiz bir dizi fikre öncülük etti. Özellikle Babillilerin altmış tabanlı sayı sistemlerine dayanarak kullandıkları çemberin çevresinin 360 dereceye, 1 derecenin 60 dakikaya, 1 dakikanın da 60 saniyeye bölündüğü bilgisini Antik Yunan matematikçilere tanıttı.

Trigonometriyi ilk o icat etmedi ancak bugün kullandığımız biçime o dönüştürdü. Hipparkhos açıların yaylarla değil kirişlerle ölçülmesi gerektiğini ileri sürmüştü. Ancak en büyük sorunu kirişlerin uzunluğunun hesaplanmasıydı. Bu amaçla kirişler tablosu hazırlamış ve bunu sistematik olarak kullanmıştır. Kirişler tablosundaki değerler günümüzde kullandığımız sinüs fonksiyonunun değerlerine yaklaşık olarak denk gelmektedir.

kirişler tablosu

Hipparkhos, aynı zamanda çalışmalarını aktardığı on iki ciltlik bir eser yazmıştır. Hipparkhos, yüzünüzü gökyüzüne her çevirdiğinizde hatırınıza gelmesi gereken, günümüze yön vermiş bir bilim insanı. Zamanın koşulları ile bunca tutarlı çalışmayı yapması da gerçekten ilham verici. Hipparchus’un gökyüzünü ölçme çabaları ve matematik alanındaki çalışmaları onuruna, Avrupa Uzay Ajansı, 1989 yılında fırlattığı uydusuna HIPPARCOS adını verdi. Bu, gökyüzündeki yıldızların ve diğer gök cisimlerinin doğru ölçümü olan astrometriye odaklanan ilk görevdi. Uydu yörüngede dört yıl geçirdi. Görevden elde edilen veriler astronomi ve kozmolojinin birçok alanında kullanıldı.

Kaynak: Mathematical Genius Hipparchus of Rhodes; https://www.thoughtco.com/

Göz Atmak İsterseniz

Matematiksel

Bir Yorum

  1. Bir dostumun paylaşımı ile bu degerli ve zengin sayfaniza rastladım. Bundan böyle düzenli bir şekilde takip etmek istiyorum.Ilgi ve bilginize.Sevgi ve saygıyla. Necdet Demirci

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

İlgili Makaleler

Başa dön tuşu