İznikli Hipparkhos ve Trigonometrinin Doğuşu

Hipparkhos, yüzünüzü gökyüzüne her çevirdiğinizde hatırınıza gelmesi gereken, günümüze yön vermiş bir bilim insanı.

Anadolu’nun Nikea (İznik) kentinde, MÖ 190 yılında dünyaya gelen Hipparkhos, antik çağların en büyük astronomik gözlemcilerinden biridir. Kendisi coğrafya ve matematikte birçok ilerici adım atmıştır. Lise yıllarında öğrendiğimiz trigonometrinin bugün bildiğimiz halini almasında katkısı büyüktür.

Erken yaşamı hakkında bildiklerimizin çoğu onun hakkında yazılan kitaplardan gelir. Genellikle otururken ve bir dünyaya bakarken tasvir edilen görüntüsü, MS 138 ile MS 253 arasında basılmış birçok sikkede bulundu. Bu onun yaşadığı dönemde büyük ilgi gördüğünün önemli bir kabulüdür. Hayatının çoğunu Yunanistan’ın Rodos adasında yaşadığı ve çalıştığı anlaşıldığı için Rodoslu Hipparchus olarak da bilinir.

İznikli Hipparkhos bu çalışmada gökyüzünü gözlemlerken tasvir edilmiş. Yunan gökbilimci kusursuz gözlemleriyle yıldızların parlaklığını sınıflandıran ve günümüzde hala kullanılan bir skala geliştirdi ve 850 yıldızlık, bilinen ilk gökler kataloğunu oluşturdu.

Hipparchus görünüşe göre bolca seyahat etti ve kapsamlı bir şekilde yazdı. Gökcisimlerini gözlemlemeye doğduğu şehirde başladı. İskenderiye’ye giderek, İskenderiye kitüphanesinin zengin kaynaklarını kullandı. Bu sayede de matematik ve astronomi konularındaki çalışmaları inceleme fırsatı buldu. Sonrasında da en az 35 yıl boyunca gökleri gözlemlediği Rodos adasına taşındı. Orada teleskopların gelişimine kadar 1.800 yıl boyunca kullanılacak olan, gökyüzünü çıplak gözle gözlemlemek için kullanılan aletlerin çoğunu icat etti. Hipparkhos’un şüphesiz en önemli icadı “usturlap” olmuştur.

Hipparkhos ve Astronomi

usturlap
Usturlap, yaklaşık 15 cm çapındaki büyük bir cep saatine benzer. Hem gözlem hem de hesap yapmak için kullanılır. Ön yüzü iki bölümden oluşmaktadır. Bunlar sabit ve bir eksen üzerinde dönen hareketli parçalardır. Sabit parçaları belirli bir enlemde gökyüzünü ve zaman cetvelini gösterirken, hareketli parçalar gökcisimlerinin günlük hareketlerini göstermektedir.

Hipparchus çıplak gözle görülen gökyüzündeki yıldızların haritasını çıkardı. Yıldız kataloğu bugün hayatta kalmazken, haritalarının 850 civarında yıldız içerdiği tahmin ediliyor. Ayın ve güneşin yeryüzüne uzaklıklarını hesaplamaya yönelik çalışmalar da yapan Hipparkhos, dış merkezli ve çember merkezli modelleri kullanarak geometri aracılığıyla Ay’ın ve Güneş’in hareketlerini açıklamaya çalıştı.

Hipparkhos, Pergeli Appolonios tarafından ortaya atılmış bir düşünceden yola çıkarak geliştirdiği, en dışta yıldızların yer aldığı bir küre ve onun içinde gezegen kürelerinin yer aldığı ve çevrelerinde dönmekte olan bir yörünge sisteminin bulunduğu evren modelini tasarladı.

Hipparchus ve Matematik

Antik Çağ gökbilimcileri içerisinde onu farklı kılan aslında gözlemci yönünü ciddi bir biçimde geometri ile desteklemesi idi. Ayrıca en büyük aşkı matematikti ve bugün kabul ettiğimiz bir dizi fikre öncülük etti. Özellikle Babillilerin altmış tabanlı sayı sistemlerine dayanarak kullandıkları çemberin çevresinin 360 dereceye, 1 derecenin 60 dakikaya, 1 dakikanın da 60 saniyeye bölündüğü bilgisini Antik Yunan matematikçilere tanıttı. Hipparkhos, aynı zamanda çalışmalarını aktardığı on iki ciltlik bir eser yazmıştır.

Trigonometriyi ilk o icat etmedi ancak bugün kullandığımız biçime o dönüştürdü. Hipparkhos açıların yaylarla değil kirişlerle ölçülmesi gerektiğini ileri sürmüştü. Ancak en büyük sorunu kirişlerin uzunluğunun hesaplanmasıydı. Bu amaçla kirişler tablosu hazırlamış ve bunu sistematik olarak kullanmıştır. Kirişler tablosundaki değerler günümüzde kullandığımız sinüs fonksiyonunun değerlerine yaklaşık olarak denk gelmektedir.

kirişler tablosu

Hipparkhos, yüzünüzü gökyüzüne her çevirdiğinizde hatırınıza gelmesi gereken, günümüze yön vermiş bir bilim insanı. Zamanın koşulları ile bunca tutarlı çalışmayı yapması da gerçekten ilham verici. Tüm bunların sonucunda kendisi günümüzde, en saygın antik Yunan astronomlarından biri olarak kabul ediliyor. Son dönemlerde adını sıkça duyduğumuz Antikitera düzeneği, astronomik konumları hesaplamak için tasarlanan eski mekanik bir hesap makinesidir. Hipparkhos adı Arşimet ile birlikte bu mekanizmanın mucidi olarak düşünülmektedir.

Hipparchos’un gökyüzünü ölçme çabaları ve matematik alanındaki çalışmaları onuruna, Avrupa Uzay Ajansı, 1989 yılında fırlattığı uydusuna HIPPARCOS adını verdi. Bu, gökyüzündeki yıldızların ve diğer gök cisimlerinin doğru ölçümü olan astrometriye odaklanan ilk görevdi. Uydu yörüngede dört yıl geçirdi. Görevden elde edilen veriler astronomi ve kozmolojinin birçok alanında kullanıldı.



Kaynaklar ve ileri okumalar:


Dip Not:

Matematiksel, 2015 yılından beri yayında olan ve Türkiye’de matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım

Matematiksel

Sibel Çağlar

Merhabalar. Matematik öğretmeni olarak başladığım hayatıma 2016 yılında kurduğum matematiksel.org web sitesinde içerikler üreterek devam ediyorum. Matematiğin aydınlık yüzünü paylaşıyorum. Amacım matematiğin hayattan kopuk olmadığını kanıtlamaktı. Devamında ekip arkadaşlarımın da dahil olması ile kocaman bir aile olduk. Amacımıza da kısmen ulaştık. Yolumuz daha uzun ama kesinlikle çok keyifli.

Bir Yorum

  1. Bir dostumun paylaşımı ile bu degerli ve zengin sayfaniza rastladım. Bundan böyle düzenli bir şekilde takip etmek istiyorum.Ilgi ve bilginize.Sevgi ve saygıyla. Necdet Demirci

Başa dön tuşu