1900 yılında Yunan sünger avcıları, Antikitera Adası açıklarında batmış bir gemi keşfetti. Gemi, Yunan dünyasına ait pek çok değerli eserle doluydu.
Kazı alanından çıkarılan nesnelerden biri, başlangıçta daha dikkat çekici buluntuların arasında gözden kaçtı. Ayakkabı kutusu büyüklüğündeki bu paslı bronz yığın, aylar sonra Atina’daki Ulusal Arkeoloji Müzesi’nde parçalanınca içinden madeni para büyüklüğünde hassas dişliler çıktı.
Antik Yunanlıların böylesine karmaşık bir dişli sistemi yapmış olması, keşfin ilk yıllarında araştırmacıları şaşırttı. Çünkü dönemin tarihçileri, bu düzeyde gelişmiş mekanik düzeneklerin çok daha sonraki yüzyıllarda ortaya çıktığını düşünüyordu. Bu nedenle buluntu kısa sürede büyük bir tartışma yarattı.
Antikitera Düzeneği Ne İşe Yarar?
X-ışını bilgisayarlı tomografi gibi modern görüntüleme teknikleri, düzeneğin iç yapısını ayrıntılı biçimde ortaya çıkardı. Araştırmacılar, ayakkabı kutusu büyüklüğündeki ahşap bir kutunun içinde, gelişmiş bir saat mekanizmasını andıran en az 30 bronz dişli tespit etti.
Ön kadran, Güneş’in ve Ay’ın zodyak üzerindeki konumlarını gösteriyordu. Arka yüzdeki iki spiral kadran ise Ay tutulmalarının döngülerini ve Olimpiyatlar da dâhil olmak üzere Panhelenik oyunların zamanlamasını izliyordu.
Düzeneğin astronomik doğruluğu dikkat çekicidir. Arka yüzdeki kadranlardan biri, 19 güneş yılının yaklaşık 235 sinodik aya karşılık geldiği Meton döngüsünü izliyordu. Bu döngünün sonunda Ay’ın evreleri yılın hemen hemen aynı günlerine yeniden denk gelir. Böylece mekanizma, güneş ve ay takvimleri arasındaki ilişkiyi uzun dönemler boyunca takip ediyordu.
Bir başka kadran ise 223 sinodik aylık Saros döngüsünü temel alıyor ve Güneş ile Ay tutulmalarının zamanlarını öngörmeye yardımcı oluyordu. Düzenek ayrıca bir pim ve yarık sistemiyle Ay’ın gökyüzündeki hız değişimini mekanik olarak taklit ediyordu. Böylece Ay göstergesi sabit hızla ilerlemek yerine dönemsel olarak hızlanıp yavaşlıyordu.
Antikitera Düzeneği’ni asıl gizemli kılan şey, tarihsel kayıtlarda neredeyse tek başına durmasıdır. Bugüne kadar, teknolojik karmaşıklık bakımından ona benzeyen başka bir antik düzenek bulunamamıştır.
Antikitera Düzeneğini Kim Yaptı?
MÖ 3. yüzyılda yaşayan Arşimet, antik dünyanın en önemli matematikçi ve mühendislerinden biriydi. Matematik, mekanik ve hidrostatik alanlarında önemli çalışmalar yaptı, ayrıca çeşitli mekanik düzenekler tasarladı. Bu nedenle Antikitera Düzeneği gibi karmaşık mekanizmaların kökeni tartışılırken onun adı da sık sık gündeme gelir.
Arşimet’in gök cisimlerinin hareketlerini mekanik olarak gösteren düzeneklerle ilgilendiğine ilişkin antik kaynaklar vardır. Cicero, Arşimet’in Güneş, Ay ve gezegenlerin hareketlerini gösteren mekanik bir küresinden söz eder.
Ancak elimizde Arşimet tarafından yapılmış böyle bir araç bulunmadığı gibi, Antikitera Düzeneği’nin onun eseri olduğunu gösteren herhangi bir kanıt da yoktur. Ayrıca Arşimet MÖ 212’de öldü. Antikitera Düzeneği ise eldeki bulgulara göre yaklaşık MÖ 2. yüzyılda yapıldı. Aralarında onlarca yıllık bir zaman farkı bulunduğu için mekanizmayı doğrudan Arşimet’e bağlayamayız.
Antikitera Düzeneği’nin astronomik yapısını anlamak için Hipparkhos’a da bakmak gerekir. MÖ 2. yüzyılda yaşayan Hipparkhos, dönemin en önemli Yunan astronomlarından biriydi ve çalışmalarının bir bölümünü Rodos’ta yürüttü. Kendi astronomik gözlemlerinin yanı sıra Babillilerden gelen gözlem verilerinden de yararlandı. Trigonometri ve matematiksel astronominin gelişiminde önemli rol oynadı.
Hipparkhos, Ay’ın Dünya çevresindeki hareketinin düzenli bir çember gibi ilerlemediğini fark etmişti. Antikitera Düzeneği’nde de bu düzensiz hareketi taklit eden etkileyici bir mekanizma yer alır.
Sonuç olarak
Antikitera Düzeneği yalnızca olağanüstü bir mekanik araç değildir. Aynı zamanda Helenistik dünyanın astronomi, matematik ve mühendislik bilgisinin ne kadar ileri bir düzeye ulaştığını gösterir. Babillilerden gelen astronomik döngüler, Yunan geometrisi ve gök cisimlerinin hareketlerini açıklamaya çalışan matematiksel modeller, bu küçük mekanizmanın içinde bir araya gelmiştir.
Antikitera Düzeneği bugün bize önemli bir şey hatırlatıyor: Geçmişin teknolojisini, yalnızca günümüze ulaşan birkaç örneğe bakarak küçümsememek gerekir. Denizden çıkarılan bu paslı bronz parçaları, iki bin yıl önce matematik ile mekanik bilginin düşündüğümüzden çok daha ileri bir noktada buluştuğunu gösteriyor.
Kaynaklar ve ileri okumalar için:
- An Ancient Greek Astronomical Calculation Machine Reveals New Secrets. Yayınlanma tarihi: 1 Ocak 2022. Kaynak site: Scientific American. Bağlantı: An Ancient Greek Astronomical Calculation Machine Reveals New Secrets
- Scientists unlock the ‘Cosmos’ on the Antikythera Mechanism, the world’s first computer. Yayınlanma tarihi: 13 Mart 2021; Bağlantı: Scientists unlock the ‘Cosmos’ on the Antikythera Mechanism, the world’s first computer./
- Freeth, Tony & Higgon, David & Dacanalis, Aris & Macdonald, Lindsay & Georgakopoulou, Myrto & Wojcik, Adam. (2021). A Model of the Cosmos in the ancient Greek Antikythera Mechanism. Scientific Reports. 11. 5821. 10.1038/s41598-021-84310-w.
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
