Tarihin İlk Mühendislerinden İskenderiyeli Heron Ve Şaşırtıcı İcatları

Bilim, mühendislik ve felsefe için bir merkez üssü olarak hizmet veren Mısır’ın İskenderiye kentinde yaşayan ve mühendisliğin büyük büyükbabası olarak da düşünmemiz gereken İskenderiyeli Heron dünyanın tanıdığı en iyi matematikçilerden ve mucitlerden biriydi. Kendisi aslında İskenderiye Mekanik Okulu’nun son temsilcisiydi. Bu yazıda adını sadece geometri dersinde üçgenin alanını hesaplamak için kullandığımız Heron Formülü ile anımsadığımız İskenderiyeli Heron hakkında biraz daha bilgi edinelim.

Bir üçgenin alanını hesaplamak için kullanılan Heron formülü

Heron’un yaşamı hakkında tüm detaylara sahip değiliz. Araştırmacılar, onun büyük olasılıkla Yunan kökenli olduğuna ve MS 10 – 70 yılları arasında yaşadığına inanıyorlar. Ayrıca kendisinin bir başka Yunan mucit olan İskenderiyeli Ctesibius’un eserlerinden etkilendiği de bilinmektedir.

Heron’un günümüze en önemli katkısı matematik ve mühendislik üzerine yazdığı eserlerdir. Bu kitaplar adım adım diyagramlar ve ayrıntılı açıklamalar içerir. Bu da aslında kitapların ders kitabı olarak da kullanıldığını düşündürmektedir. Trajik bir şekilde, eserlerinin çoğu İskenderiye Kütüphanesi’nin yıkılması sırasında yok olsa da birkaçı Arapça el yazmaları sayesinde günümüze erişmiştir.

İslenderiyeli Heron ayrıca, tiyatro izleyicilerini eğlendirmek için dünyanın ilk programlanabilir robotlarını yaptı. Hatta bu basit makineler ile tamamen mekanik bir on dakikalık oyun da yarattı.

Heron’un en ünlü eseri, dünyanın ilk buhar ve hidrolik güç keşiflerinden biri olan topluca Pneumatica olarak bilinen iki kitaptır. Ayrıca Heron’un yazdığı bu kitaplar, antik dönem mekanik tarihi için oldukça önemli kaynaklardır.

İskenderiyeli Heron’un Herkesiz Şaşırtan İcatları

Dünyanın ilk otomatik satış makinesi kutsal su dağıttı. Tapınak ziyaretçileri, Heron’un makinesine, bir vanayı açacak ve suyun dışarı akmasına izin verecek bir manivelaya düşecek bir madeni para yerleştirirdi.

Vinçlerin yardımıyla ağırlık kaldıran mekanik aletler, dioptra olarak adlandırılan ve dik açı gösteren bir alet, mengeneler, fıskiyeler, kendi eksenleri etrafında dönen buharlı türbinler ve düşünüş olarak on dokuzuncu yüzyılda kullanılan itfaiye arabalarındakine benzeyen su pompaları gibi aletler de yapmıştır.

Sihirli Olduğu Düşünülen Bir Sürahiydi

Heron’un otomatlar yani gizemli araçlar konusundaki ilk çalışması sihirli sürahidir. Sürahinin sapında bir delik vardı. Sürahideki suyu boşaltmaya çalışan kişi, eğer bu deliği parmağıyla kaparsa su akmaz, açarsa tekrar akar. Bu durum izleyen kişilere muhtemelen oldukça eğlenceli gelmiş olmalı. Bu nedenle, Heron da bu buluşunu daha çok eğlence amaçlı kullanmıştı. Aslında düzeneğin esasını hava ve boşluk hakkındaki çalışmaları oluşturuyordu. Heron Pneumatica (Pnömatik-Hava Basıncı) adlı kitabında çok sayıda benzer düzenek tarif etmişti.

Otomatik Bir Tapınak Kapısı

Heron’un yaptığı çeşitli araçlardan biri de bir tapınak kapısının otomatik olarak açılıp kapanmasını sağlayan düzenekti. O dönemde her tapınağın yanında bir sunak taşı vardı. Heron’un yaptığı düzenek sayesinde, bu sunak taşının üzerinde bir ateş yakıldığı zaman, tapınağın kapısı kendiliğinden açılmakta ateş sönünce de kapanmaktaydı.

Aeolipile – İlk Buhar Türbini

 Bu cihaz, dünyanın ilk kayıtlı bir buhar motoru veya reaksiyon buhar türbini örneğidir

Heron hava, hava basıncı ve boşluk konusunda yaptığı çalışmalarla “aeolipile” adı verilen ilk buhar türbinini de icat etmişti. Aslında düzenek son derece basitti. Sonucunda içi su ile dolu bir hazne ve üzerinde iki delik bulunan metal bir küreden oluşuyordu. Metal küre su haznesinin üzerine iki boru ile sabitlenmişti. Çalışma prensibi ise şu biçimdeydi.

Haznenin altında ateş yakıldığında, buharlaşan su iki boru aracılığıyla metal küreye dolar. Sonrasında da buhar dışarı çıkarken oluşturduğu kuvvetin etkisiyle küre kendi etrafında dönerdi. Buhar arttıkça gittikçe daha hızlı dönen metal küre, etrafa basınçlı su buharı püskürtmeye başlıyordu. Aynı zamanda kuvvetli bir ıslık sesi de çıkarırdı. Sonucunda o gün için harika bir oyuncak olarak görülen bu basit araç, aslında ilerleyen süreçte buhar türbinin temelini oluşturacaktı.

Zaman içinde Heron’un çalışmalarının çevirileri sayesinde, aeolipiller yaygınlaştı. Sonrasında da insanlar bu cihazın benzerlerini cam ve metali eritmek, evlerde ateş yakmak ve baca taslaklarını iyileştirmek için kullandılar. Aeolipile, hem görünüm hem de işlev açısından elbette geleceğin buharla çalışan makinelerinden oldukça farklıydı. Ancak İskenderiyeli Heron sizin de görmüş olduğunuz gibi bir formülle adının anılıp geçilmesinden çok daha fazlasını hak etmektedir.



Kaynaklar ve ileri okumalar:


Dip Not:

Matematiksel, 2015 yılından beri yayında olan ve Türkiye’de matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım

Matematiksel

Sibel Çağlar

Merhabalar. Matematik öğretmeni olarak başladığım hayatıma 2016 yılında kurduğum matematiksel.org web sitesinde içerikler üreterek devam ediyorum. Matematiğin aydınlık yüzünü paylaşıyorum. Amacım matematiğin hayattan kopuk olmadığını kanıtlamaktı. Devamında ekip arkadaşlarımın da dahil olması ile kocaman bir aile olduk. Amacımıza da kısmen ulaştık. Yolumuz daha uzun ama kesinlikle çok keyifli.

Bu Yazılarımıza da Bakmanızı Öneririz