Biyografiler

Pergeli Apollonius: Ay’a Adını Yazdıran Bir Antalyalı

Yunan matematiği Öklid’den sonra da gelişimini sürdürdü. Buna katkı sağlayanların başında Arşimet’ten sonra yaşadığı dönemde büyük geometrici olarak anılan ancak devamında unutulan Pergeli Apollonius yer alır. Konikler ile ilgili kitabında parabol, elips ve hiperbol gibi terimleri ilk o tanıtmıştır. Ancak bu bilginin değeri ve önemi Rönesans Dönemine kadar fazla anlaşılmamıştır. Çalışmaları 1605 yılında Kepler’in dikkatini çekmiş ve sonucunda onun gezegenlerin hareketleriyle ilgili ünlü çalışmasına ilham vermiştir.

Bu noktada bir hatırlatma yapalım. Pergalı Apollonius, isim benzerliğinden dolayı aynı dönemlerde yaşamış Rodoslu Apollonios ile karıştırılmaktadır.  Rodoslu Apollonios MÖ 3. yüzyılda yaşamış şair ve İskenderiye Kütüphanesinin yöneticisidir. Bu isim karışıklığını engellemek için yaşadıkları yer isimlerinin önüne genelde eklenmektedir.

Kısaca Pergeli Apollonius

Apollonius, Bugün Antalya il sınırları içinde bulunan Pamfilya bölgesindeki Perge kentinde dünyaya gelmiştir. Çağındaki tüm bilginler gibi İskenderiye kentine gitmiş, Öklid’den sonra gelen matematikçilerden dersler alarak kendisini geliştirmiştir. Devamında da günümüzde İzmir ilimize bağlı bulunan, dönemin önemli bir bilim merkezi olan Bergama’ya geçmiştir. Burada bir süre çalışmış, dersler vermiş fakat en önemli işi belki de insanlık tarihini etkileyecek Konikler adlı ünlü yapıtını yazmak olmuştur. Apollonius’un hayatıyla ilgili bilgiler ne yazık ki günümüze fazla ulaşmamıştır. Bildiklerimiz kitaplarının önsözlerine kendisi ile ilgili yazdıkları ile sınırlıdır.

Apollonius ve Konikler

Apollonios

MÖ 212 civarında ölen Arşimet’in fikirlerini geliştiren Apollonius’un en ünlü eseri olan Konikler, MÖ 2. yüzyılın başlarında tamamlanmıştır. İçerisinde 487 teorem barındıran ve sekiz ciltten oluşan bu eserin, ilk dört cildi Yunanca olan özgün dilinde, üç cildi Arap matematikçi Sabit bin Kurra’nın çevirisiyle Arapça olarak günümüze kadar gelebilmiş olup son cildi ise kayıptır. Arapçaya tercüme edilmiş elyazmaları şu an İstanbul’daki Süleymaniye Kütüphanesi’nde bulunmaktadır.

Apollonius, eserin ilk dört cildinde, kendisinden önceki matematikçilerin çalışmalarının bir derlemesini yapmıştır. Diğer dört ciltte ise yeni ve özgün olan kendi çalışmalarını yazmıştır. ( Kitapların içerikleri hakkında bilgi edinmek isterseniz burayı kullanabilirsiniz.) “Konikler, koni ile bir düzlemin kesişmesi sonucu ortaya çıkan düzlemsel eğrilerdir,” şeklinde bugün de geçerli olan bir tanım ilk bu kitaplarda yapılmıştır. Elips, hiperbol ve parabol tanımları da ilk burada yer almıştır.

konikler

Geometri problemleri içerisinde en uğraştırıcı olanlarından biri olarak kabul edilen, üç çembere teğet olma koşulunu yerine getirecek bir çemberin çizimi “Apollonios Problemi olarak bilinir. Problemin genel çözümü ise çok sonraları ünlü matematikçi Gauss tarafından gerçekleştirilmiştir. Sekiz ciltlik Konikler eserinden başka pek çok eser yazmış olan Apollonios’un ne yazık ki bu eserlerinin hiçbiri günümüze ulaşamamıştır. Ancak diğer yazarların aktardığına göre kendisinin irrasyonel sayılar hakkında çalışmalar yaptığı ayrıca pi sayısının hesaplanması için Arşimet’ten daha kesin bir yöntem bulduğu bilinmektedir.

Apollonius ayrıca astronomi ile de ilgili önemli çalışmaları olduğu bilinmektedir. Syntaxis adlı kitabında Ptolemy, Apollonius’un gezegenlerin gökyüzündeki hareketini açıklamak için eksantrik ve episiklik hareket sistemleri sunduğunu söyler. Apollonius’un konik bilgisini kullanarak pratik uygulamalar da vardı. Bir konik aracılığı ile tasarladığı bir güneş saati zaman ölçümünde daha fazla doğruluk sağlaması ile bilinir.

Hemicyclium olarak bilinen güneş saati örneği

Apollonius’un Yeniden Keşfi

16.yüzyılın sonlarında ve 17. yüzyılın başlarında, Avrupa’da Apollonius’un Koniklerinin birkaç tercümesi ortaya çıktı ve dönemin ünlü matematikçilerinin dikkatini çekti. Apollonius’a ait parabol ve elips kavramlarına başvuran Kepler “Bütün gezegenler odaklarından birinde Güneş’in bulunduğu elips biçimli yörüngeler üzerinde hareket ederler,” ifadesiyle “Kepler Yasası” adıyla bilinen yasayı oluşturdu. Eğer Apollonius’un çalışmaları gerekli altyapıyı oluşturmasaydı, belki de Kopernik, Kepler ve Galileo keşiflerini gerçekleştiremeyecek hatta Newton yerçekimi yasasını hiç bulamayacaktı. Bilime olan büyük katkılarından dolayı Apollonius’un adı Ay üzerindeki bir kritere verilerek ölümsüzleştirmiştir.

Kaynaklar:

Matematiksel

Sibel Çağlar

7 yıl Kadıköy Anadolu Lisesinin devamında lisans eğitimimi Marmara Üniversitesi İng. Matematik öğretmenliği üzerine tamamladım. Devamında 20 yıl çeşitli özel eğitim kurumlarında matematik öğretmenliği ve eğitim koordinatörlüğü yaptım. 2015 yılında matematiksel.org web sitesini kurdum. Amacım bilime ilgiyi arttırmak, bilimin özellikle matematiğin zihin açıcı yönünü açığa koymaktı. Yolumuz daha uzun ve zorlu ancak en azından deniyoruz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.