
Johannes Kepler bugün en çok gezegenlerin Güneş çevresindeki hareketlerini açıklayan üç yasasıyla tanınır. Ancak onun hikâyesi yalnızca astronomiden ibaret değildir.
Kepler yaşamı boyunca geometri, optik, logaritma ve çokyüzlülerle ilgilendi. Kar tanelerinin neden altıgen olduğunu düşündü, kürelerin en sıkı biçimde nasıl paketlenebileceğini araştırdı ve gezegenlerin hareketlerinde müzikteki armoniye benzer bir düzen aradı.
Bütün bu çalışmaların arkasında aynı düşünce vardı: Kepler, evrenin matematiksel bir düzene sahip olduğuna inanıyordu. Ona göre doğayı anlamanın yolu, bu düzenin ardındaki matematiği keşfetmekten geçiyordu.
Johannes Kepler Kimdir?
Johannes Kepler 27 Aralık 1571’de, günümüzde Almanya sınırları içinde bulunan Weil der Stadt kasabasında dünyaya geldi. Çocukluğu pek kolay geçmedi. Babası paralı askerdi ve Kepler henüz küçükken aileden ayrıldı. Kepler önce yerel okullarda, ardından din eğitimi veren kurumlarda öğrenim gördü. Başlangıçta amacı din adamı olmaktı.
Daha sonra Tübingen Üniversitesi’ne girdi. Burada matematiğin yanı sıra Yunanca ve İbranice öğrendi. Astronomi derslerinde ise dönemin kabul gören Dünya merkezli evren modeliyle tanıştı. Ancak hocası Michael Mästlin, bazı öğrencilerine Kopernik’in henüz tartışmalı olan Güneş merkezli modelini de anlatıyordu.
Kopernik 1543’te yayımlanan çalışmasında Dünya’yı evrenin merkezinden çıkarmış, Dünya’nın ve diğer gezegenlerin Güneş çevresinde hareket ettiğini ileri sürmüştü. Kepler bu düşünceden çok etkilendi ve kısa sürede Kopernik modelinin yalnızca hesaplamaları kolaylaştıran matematiksel bir araç olmadığını, fiziksel gerçekliği anlattığını düşünmeye başladı.
Kepler öğrencilik döneminde düşüncesini ilginç bir düşünce deneyiyle ele aldı. Ay’a gidebildiğimizi hayal edersek oradan gökyüzü nasıl görünürdü? Kepler yıllar sonra bu düşünceyi geliştirerek Somnium (Rüya) adlı eserine dönüştürdü.

Ay’a yapılan hayali bir yolculuğu anlatan bu metinde uygun kalkış zamanından aşırı sıcak ve soğuğa, havasızlıktan yolculuğun güçlüklerine kadar çeşitli sorunları ele aldı. Bu nedenle Somnium zaman zaman bilimkurgunun erken örneklerinden biri olarak da kabul görmektedir.
Johannes Kepler’in Annesi Hakkında Ortaya Atılan İddialar
Kepler eğitimini tamamladıktan sonra Graz’da matematik öğretmenliği yapmaya başladı. Ancak asıl ilgisini çeken soru başkaydı: Güneş Sistemi neden olduğu biçimdeydi?
O dönemde bilinen altı gezegen Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter ve Satürn’dü. Kepler gezegenlerin sayısının ve Güneş’e olan uzaklıklarının rastlantısal olmadığına inanıyordu. Bunların ardında geometrik bir düzen bulunması gerektiğini düşündü. Bu arayışının sonucunda 1596’da ilk önemli eseri Mysterium Cosmographicum’u (Kozmografik Gizem) yayımladı.
Kepler burada oldukça ilginç bir evren modeli geliştirdi. Antik Yunan’dan beri bilinen beş Platonik cismi, gezegenlerin yörüngelerini temsil eden kürelerin arasına iç içe yerleştirdi. Ona göre beş Platonik cismin bulunması ile o dönemde bilinen altı gezegenin bulunması arasında bir bağlantı vardı. Gezegenlerin yörüngeleri arasındaki uzaklıkları bu geometrik cisimler belirliyordu.
Model güzel ve matematiksel açıdan etkileyici olsa da hatalıydı. Kepler bunu zamanla kendisi de anlayacaktı. Gözlemler modeline tam olarak uymuyordu. Sonunda doğanın kendi geometrik beklentilerine uymasını istemek yerine, modelini gözlemlere göre değiştirmeyi seçti. Ancak veriler, dönemin en büyük gözlem astronomlarından biri olan Tycho Brahe’nin elindeydi.
Sekiz Yay Dakikalık Bir Hata Astronomiyi Nasıl Değiştirdi?
Kepler’in yolu 1600 yılında Danimarkalı astronom Tycho Brahe ile kesişti. Brahe, teleskobun henüz kullanılmadığı bir dönemde gökyüzünü yıllarca çıplak gözle gözlemlemiş ve gezegenlerin konumlarını dönemi için olağanüstü bir hassasiyetle kaydetmişti.
Kepler’in güçlü yanı matematik ve kuramsal düşünceydi. Brahe ise elinde benzersiz gözlem verileri bulunan titiz bir gözlemciydi. Bu nedenle birbirlerinden çok farklı olmalarına rağmen çalışmaları birbirini tamamlıyordu.

Kepler özellikle Mars’ın hareketlerini anlamaya çalışmaya başladı. Ancak hesaplarında küçük ama inatçı bir sorun vardı. Mars’ın gözlenen konumları ile dairesel yörüngelere dayanan hesaplamalar arasında yaklaşık sekiz yay dakikalık bir fark ortaya çıkıyordu. Bu oldukça küçük bir açıydı. Bu küçük uyumsuzluk sonunda büyük bir keşfin kapısını açtı.
Kepler yıllarca farklı geometrik modeller denedi ve sonunda sorunun hesaplamalarda değil, yörüngenin biçimi hakkındaki temel varsayımda olduğunu anladı. Gezegenler Güneş’in çevresinde kusursuz çemberler üzerinde hareket etmiyordu. Mars’ın yörüngesi bir elipsti ve Güneş bu elipsin odaklarından birinde bulunuyordu.
Bu sonuç, Kepler’in gezegen hareketlerine ilişkin yasalarının temelini oluşturdu. Daha sonra gezegenlerin Güneş’e yaklaştıklarında hızlandığını, uzaklaştıklarında ise yavaşladığını gösterdi. Son olarak bir gezegenin Güneş çevresindeki dolanma süresi ile yörüngesinin büyüklüğü arasındaki matematiksel ilişkiyi ortaya çıkardı.
Kepler’in Annesi Cadılıkla Suçlanıyor
Kepler bilimsel çalışmalarını sürdürürken yaşamında çok daha kişisel bir mücadeleyle karşı karşıya kaldı. Annesi Katharina Kepler, 1615 yılında cadılıkla suçlandı. Avrupa’da cadı yargılamalarının sürdüğü bir dönemde böyle bir suçlama hapis, işkence ve hatta ölüm demekti.

Yaklaşık 70 yaşındaki Katharina hakkındaki suçlamalar, kendisine verilen bir içeceğin ardından hastalandığını söyleyen bir kadının iddiasıyla başladı. Zamanla başka kişiler de çeşitli hastalıkları ve sıra dışı olayları Katharina ile ilişkilendirdi.
Dava yıllarca sürdü. Kepler annesinin savunmasını üstlendi, hukuk metinlerini inceledi ve tanık ifadelerindeki çelişkileri ortaya koymaya çalıştı. Ancak Katharina 1620’de tutuklandı ve aylarca hapiste kaldı. İtiraf etmesi için kendisine işkence aletleri gösterilmesine rağmen suçlamaları kabul etmedi.
Sonunda iddiaların kanıtlanamadığına karar verildi ve Katharina 1621’de serbest bırakıldı. Ancak yaklaşık altı ay sonra hayatını kaybetti.
Kepler annesini savunurken bilimsel çalışmalarını da sürdürüyordu. 1619’da yayımladığı Harmonices Mundi’de gezegenlerin hareketlerindeki matematiksel uyumu araştırdı. Bu çalışma aynı zamanda onu gezegen hareketlerine ilişkin üçüncü yasasına götürdü.

Rudolf Cetvelleri ve Kepler’in Son Yılları
Kepler’in üç gezegen hareketi yasası, gökyüzünü açıklama biçimimizde önemli bir değişime yol açtı. Bu yasaların ayrıntılarını ve Kepler’in elipslere nasıl ulaştığını Kepler’in Birinci Yasası: Gezegen Yörüngeleri Neden Elips Biçimindedir? yazımızda ele alıyoruz.
Tycho Brahe ise bu çalışmaların sonucunu göremedi. Kepler onunla çalışmaya başladıktan kısa süre sonra, 1601’de Prag’da öldü. Brahe’nin ölümünün ardından Kepler onun yerine İmparator II. Rudolf’un matematikçisi oldu.
Ancak Kepler’in önünde ise çok daha büyük bir iş vardı. Brahe’nin yıllar boyunca topladığı gözlemleri kullanarak gezegenlerin konumlarını hesaplamaya yarayacak tablolar hazırlaması gerekiyordu. Büyük sayılarla yapılan bu hesaplamalar yıllar sürüyordu. Neyse ki tam bu dönemde matematik dünyasında hesaplamaları büyük ölçüde kolaylaştıracak yeni bir araç ortaya çıktı.
Kepler logaritmaları gezegen hareketlerine ilişkin hesaplarında kullandı ve sonunda 1627’de Rudolf Cetvelleri’ni yayımladı. Eser, Brahe’nin gözlemleri ile Kepler’in matematiksel çalışmalarını bir araya getiriyordu.
Cetvellerin başarısı kısa süre sonra sınandı. Kepler, Merkür’ün 7 Kasım 1631’de Güneş’in önünden geçeceğini hesaplamıştı. Geçiş gerçekten de öngördüğü tarihte gözlendi. Ancak Kepler bunu göremedi. 15 Kasım 1630’da, 58 yaşındayken Regensburg’da hayatını kaybetmişti.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- The astronomer who saved his mother from being burned as a witch. Yayınlanma tarihi: 21 Ekim 2015; Bağlantı: https://www.theguardian.com/
- Harman, Oren. (2017). The Astronomer and the Witch: Johannes Kepler’s Fight for His Mother. Common Knowledge. 23. 536.1-536. 10.1215/0961754X-3988309.
Matematiksel






