
Antik Yunan’da astronomi, yalnızca gökyüzüne bakıp yıldızları adlandırmaktan ibaret değildi. Yunanlar, çıplak gözle yaptıkları gözlemleri matematikle birleştirerek Dünya’nın şekli, Güneş ve Ay’ın büyüklüğü, gezegenlerin hareketleri ve gökyüzündeki düzen hakkında giderek daha gelişmiş fikirler üretmeye başladılar.
Sonraki birkaç yüzyılda bu yaklaşım dikkat çekici sonuçlar doğurdu. Dünya’nın büyüklüğünü hesapladılar, Güneş ile Ay’ın uzaklıklarını karşılaştırdılar, gök cisimlerinin hareketlerini açıklamaya çalıştılar ve sonunda bu bilgileri karmaşık mekanik düzeneklere bile aktardılar.
Bugün bu çalışmaların bazıları bize şaşırtıcı ölçüde modern görünüyor. İşte Antik Yunan astronomisinin ne kadar ileri gidebildiğini gösteren dört dikkat çekici örnek.
1- Gezegenler Güneş’in Etrafında Dolaşır
Antik Yunan’da astronomi, gözleme dayalı düşünceyle şekillenen, şaşırtıcı derecede derin yaklaşımlar üretmiştir. Bu yaklaşımların en dikkat çekici örnekleri Sisamlı Aristarkhos’un çalışmalarıdır.

MÖ 3. yüzyılda yaşayan Sisamlı Aristarkhos, Güneş’i sistemin merkezine yerleştirdi. Ayrıca o dönemde bilinen gezegenlerin onun çevresinde dolandığını öne sürdü. Böylece Güneş Sistemi için bilinen en eski Güneş merkezli modellerden birini ortaya koydu.
Ne yazık ki Aristarkhos’un bu görüşünü ayrıntılı biçimde açıkladığı özgün metin günümüze ulaşmadı. Bu nedenle bu sonuca tam olarak nasıl vardığını bilmiyoruz. Ancak Aristarkhos, Güneş’in Dünya’dan ve Ay’dan çok daha büyük olduğunu biliyordu. Bu büyüklük farkının, Güneş’i sistemin merkezine yerleştirmesinde rol oynamış olması mümkündür.
Bu düşüncenin değeri, ortaya atıldığı dönem düşünüldüğünde daha da belirginleşiyor. Güneş merkezli model, yaklaşık 1.800 yıl sonra 16. yüzyılda Kopernik tarafından yeniden sistemli biçimde ele alınacaktı. Kopernik de çalışmalarında Aristarkhos’un bu erken görüşünden söz etmişti.
2- Güneş Ve Ay’ın büyüklüğü

Aristarkhos’un günümüze ulaşan çalışmalarından biri, Güneş ile Ay’ın büyüklükleri ve uzaklıkları üzerinedir. Bu eser, söz konusu gök cisimlerinin göreli boyutlarını ve uzaklıklarını hesaplamaya yönelik bilinen en eski girişimlerden birini içerir.
Antik çağ gözlemcileri, Güneş ile Ay’ın gökyüzünde yaklaşık aynı büyüklükte göründüğünü fark etmişti. Güneş tutulmaları da Ay’ın uygun konuma geldiğinde Güneş’i neredeyse tamamen örtebildiğini gösteriyordu. Aristarkhos bu gözlemleri geometrik bir probleme dönüştürdü.
Ay ilk ya da son dördün evresindeyken Güneş, Dünya ve Ay’ın bir dik üçgen oluşturduğunu düşündü. Üçgenlerin kenarları arasındaki ilişkilerden yararlanarak Güneş’in Dünya’ya uzaklığının, Ay’ın uzaklığının yaklaşık 18 ila 20 katı olduğunu hesapladı. Gerçekte bu oran yaklaşık 390’dır. Aristarkhos’un sonucu oldukça düşük kaldı, çünkü gerekli açıyı çıplak gözle büyük bir hassasiyetle ölçmek neredeyse imkânsızdı.
Aristarkhos Ay tutulmalarını da kullandı. Dünya’nın gölgesinden geçen Ay’ın hareketini inceleyerek Ay’ın çapını Dünya’nın çapının yaklaşık üçte biri olarak hesapladı. Bu kez gerçeğe oldukça yaklaştı. Ay’ın gerçek çapı Dünya çapının yaklaşık yüzde 27’sidir.
Modern ölçümler bugün lazer yansıtıcılar, radar sistemleri ve gelişmiş teleskoplarla yapılabiliyor. Fakat bu teknolojik ilerlemenin temelinde yatan düşünsel başlangıç noktası, açıkça Antik Yunan’da astronomiye duyulan derin ilgiyle şekillenmiştir.
3- Dünya’nın çevresi

MÖ 3. yüzyılda İskenderiye Kütüphanesi’nin yöneticiliğini yapan Eratosthenes, Dünya’nın çevresini hesaplamak için son derece basit ama zekice bir yöntem geliştirdi. Teleskop kullanmadı, uzun yolculuklara çıkmadı. Güneş ışınlarını, gölgeleri ve geometriden bildiği birkaç temel ilişkiyi kullandı.
Eratosthenes, yaz gündönümünde öğle vakti Syene’de Güneş’in neredeyse tam tepede olduğunu biliyordu. Aynı anda İskenderiye’de dik duran bir cismin gölge oluşturduğunu ölçtü. Bu gölgenin açısı yaklaşık 7,2 dereceydi. Yani iki kent arasındaki açı, tam bir çemberin yaklaşık 50’de birine karşılık geliyordu.
Güneş Dünya’dan çok uzakta olduğu için, Dünya’ya ulaşan ışınları yaklaşık paralel kabul etti. Böylece iki kentteki gölge farkını Dünya’nın eğriliğiyle ilişkilendirdi. Syene ile İskenderiye arasındaki uzaklığı da bildiği için bu mesafeyi yaklaşık 50 ile çarptı ve Dünya’nın çevresini hesapladı.
Eratosthenes’in kullandığı stadion biriminin tam uzunluğunu bugün kesin olarak bilmiyoruz. Bu yüzden sonucunu kilometreye çevirirken farklı değerler elde ediyoruz. Yine de yaptığı hesap, Dünya’nın gerçek çevresine şaşırtıcı ölçüde yakındı.
Yaklaşık bir yüzyıl sonra Poseidonios da aynı soruya farklı bir yoldan yaklaştı. Rodos’ta Kanopus yıldızını ufka çok yakın görürken, İskenderiye’de aynı yıldızın ufkun yaklaşık 7,5 derece üzerine çıktığını gözlemledi. Bu açıyı iki kent arasındaki mesafeyle birlikte kullanarak Dünya’nın çevresini hesapladı.
4- İlk astronomik hesaplayıcı: Antikythera Düzeneği

Antik Yunan astronomisinin ulaştığı düzeyi gösteren en şaşırtıcı örneklerden biri Antikitera Düzeneği’dir. Dalgıçlar bu mekanizmanın kalıntılarını 1900 yılında, Yunanistan’daki Antikitera Adası açıklarında batmış antik bir gemide buldu.
Yaklaşık iki bin yıl boyunca denizin altında kalan düzenek bugün parçalar hâlinde. Ancak araştırmacılar, bronz dişlilerden oluşan son derece karmaşık bir mekanizmaya sahip olduğunu ortaya çıkardı. Kullanıcı bir kolu çevirdiğinde dişliler birlikte hareket ediyor, dış yüzeydeki göstergeler de Güneş ve Ay’ın konumlarını, Ay’ın evrelerini ve tutulma döngülerini takip ediyordu.
Bu düzeneği kimin yaptığı hâlâ kesin olarak bilinmiyor. Araştırmacılar onu Helenistik döneme tarihlendiriyor. Arşimet’in adı zaman zaman gündeme gelse de mekanizmayı onun yaptığını gösteren doğrudan bir kanıt bulunmuyor.
Ne yazık ki Antik Yunan’da üretilen bilimsel çalışmaların önemli bir bölümü günümüze ulaşmadı. Yine de elimizde kalan örnekler, dönemin düşünürlerinin gözlem ile matematiği ne kadar yaratıcı biçimde birleştirdiğini göstermeye yetiyor.
Okuma Önerisi: Zamanının Çok Ötesinde 6 Antik Teknoloji İle Tanışın
Kaynak: Four amazing astronomical discoveries from ancient Greece. Yayınlanma tarihi: 24 Nisan 2020. Bağlantı: Four amazing astronomical discoveries from ancient Greece;/
Matematiksel








