EVRENBİLİM

Antik Yunandan Şaşırtıcı 4 Astronomik Keşif

Antik Yunan tarihçi ve yazar Heredot (MÖ 484 – 425) kaleme aldığı Histories (Tarihler) isimli eserinde, Afrika’nın neredeyse tamamının denizle çevrili olduğunu iddia eder. Mısır kralı II. Nekos’un (MÖ 600 civarı) emriyle yola çıkan Fenikeli denizcilerin Kızıl Deniz’den başlayarak saat yönünde Afrika kıtasının çevresini dolaştıklarını anlatır. Ayrıca eski dünyanın astronomi bilgisine dair ilginç bilgiler de aktarır.

Şimdi gelin bugün bile o dönemin sınırlı bilgisi dahilinde bulunuşları ile bizleri hayrete düşüren astronomik keşiflere göz atalım…

1- Gezegenler güneşin çevresinde dolaşır

Samos’lu Aristarkhos (MÖ 310­ – 230) Güneş’in evrendeki “merkezi ateş” olduğunu iddia etmiş ve bilinen tüm gezegenleri doğru bir uzaklık sırasıyla yerleştirmişti. Bu güneş sisteminin bilinen en erken güneş merkezli kuramıydı.

Ne yazık ki Aristarkhos’un iddialarının yer aldığı orijinal metin kayıp. Bu nedenle bu sonuca nasıl ulaştığını bilmiyoruz. Aristarkhos, Güneş’in Dünya ya da Ay’dan çok daha büyük olduğunu biliyordu. Belki de buna dayanarak güneş sisteminin merkezinde olduğunu düşünmüş olabilir.

16. yüzyılda, kendi çalışmaları sırasında Aristarkhos’un adını anan Nikolaus Kopernikus’a (Kopernik) kadar tekrarlanmadığı düşünülürse inanılmaz bir buluş olduğu kabul edilmeli.

2- Ay’ın büyüklüğü

Aristarkhos’un hesaplamalarında kullandığı geometrik ölçümleri gösteren diyagramın 10. Yüzyıl reprodüksiyonu.

Aristarkhos’un günümüze kadar korunabilen kitaplarından biri Güneş ve Ay’ın büyüklükleri ve mesafeleri üzerinedir. Bu dikkat çekici eserde Güneş ve Ay’ın boyutları ve uzaklıklarına dair bilinen en erken hesaplamalar yer alıyor.

Güneş ve Ay’ın gökyüzünde eşit boyutlarda göründüğü ve Güneş’in daha uzakta olduğu bilinmekteydi. Bunu Dünya’dan belli bir mesafede Ay’ın Güneş’in önüne geçmesiyle oluşan güneş tutulmalarına dayanarak keşfetmişlerdi.

Ayrıca Aristarkhos, Ay’ın birinci ya da üçüncü dördünde olduğu dönemde Güneş, Dünya ve Ay’ın dik açılı bir üçgen oluşturduğu sonucunu çıkarmıştı.

Birkaç yüzyıl önce Pythagoras (Pisagor) üçgenin kenar uzunluklarının ilişkisini belirlediğinden, Aristarkhos, Güneş’e uzaklığın Ay’a uzaklığın 18-20 katı olduğunu hesaplamak için bu üçgeni kullanmıştı. Ayrıca ay tutulmalarının zamanlamasına dayanarak Ay’ın Dünya’nın yaklaşık üçte biri büyüklüğünde olduğunu hesaplamıştı.

Güneş’e olan uzaklığa dair tahmininde yanılsa da hesaplamalarında Dünya’nın boyutunun Ay’a oranı şaşırtıcı şekilde doğruydu.

Daha detaylı okumak isterseniz: Güneş, Ay ve Trigonometri

Bugün, hassas teleskoplar, radar gözlemleri ve Apollo astronotlarının Ay yüzeyine yerleştirdikleri lazer yansıtıcıları sayesinde Ay’ın boyutunu ve aradaki mesafeyi doğru bir şekilde biliyoruz.

3- Dünya’nın çevresi

Eratosthenes (MÖ 276 – 195) Büyük İskenderiye Kütüphanesi’nin baş kütüphanecisi idi. Dünya’nın çevresinin bilinen en erken hesaplaması onun başarıları arasında yer alır. Eratosthenes’in ünlü ve basit hesaplama yöntemi, yaz gündönümünde öğle saatlerinde farklı enlemlerde dikey olarak yerleştirilen çubukların gölgelerinin uzunluklarının ölçümüne dayanıyordu.

Daha önce Aristarkhos tarafından kanıtlandığı gibi Güneş yeterince uzaktı ve ışınları Dünya’ya ulaştığında paralel geliyordu. Bu durumda gölge uzunlukları arasındaki fark Dünya yüzeyinin yuvarlaklığını gösteriyordu.

Eratosthenes bunu kullanarak Dünya’nın çevresinin yaklaşık 40,000 km olduğunu hesapladı. Bu modern jeodezi (yerölçüm) yöntemleriyle hesaplanan ölçüye %1-2 civarında yakındır.

Okuma Önerisi: Dünyanın Çevresi 2200 Yıl Önce Nasıl Hesaplandı?

Daha sonra Posidonius isimli bir başka bilim insanı (MÖ 135 – 51) nispeten farklı bir yöntemle hemen hemen aynı sonuca ulaşmıştı. Posidonius hayatının büyük bir bölümünde Rodos adası üzerinde yaşamıştı. Burada parlak Kanopus yıldızının ufuk çizgisine çok yakın konumlandığını gözlemlemişti. Bununla birlikte, Mısır’da İskenderiye’de Kanopus ufuk hattının 7,5 derece üstünde görülüyordu.

7,5 derecenin çemberin 1/48’i olduğunu düşünerek Rodos’tan İskenderiye’ye mesafeyi 48 ile çarparak Dünya’nın çevresinin yaklaşık 40,000 km olduğunu hesaplamıştı.

Dünyanın çevresi 40.075 km’dir.

4- İlk astronomik hesaplayıcı: Antikythera Düzeneği

Antikythera

Dünya’nın en eski mekanik hesaplayıcısı Antikythera Düzeneği olarak kabul ediliyor. Bu şaşırtıcı makine 1900’lerde Yunan adası Antikythera açıklarında bir batıkta bulunmuştu.

Antikythera düzeneği, astronomi olaylarını hesaplamak için tasarlanmıştı. Kadranın üzerindeki yazılar ise bir takvimi andırıyordu. Dişli çarklardan en büyüğü güneşin hareketini temsil ediyor ve çarkın bir dönüşü bir güneş yılına karşılık geliyordu. Birinci çarka bağlı diğer çark ise Ay’ın evrelerini, ay tutulmalarının zamanlamalarını gösteriyordu.

Düzenek aynı zamanda o dönemde bilinen beş gezegenin (Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn) konumlarını gösterecek şekilde düzenleniyordu. Hatta gezegenlerin geri devinimleri bile görülebilmekteydi.

Okuma Önerisi: Bilinen En Eski Bilgisayar: Antikythera Düzeneği

Bu mekanizmayı yapan kişiyi bilmiyoruz. Ancak MÖ 3. ile 1. yüzyıllar arasında bir zamana tarihlendiği hesaplandığı için bu orijinal mekanizmayı Arşimet’in ürettiğini, birkaç nesil sonra bu düzeneğin Yunan bilginler ve mekanik ustaları tarafından kopyalanarak tekrar yapıldığını düşünülüyor.

Kaynak: Four amazing astronomical discoveries from ancient Greece; https://theconversation.com/four-amazing-astronomical-discoveries-from-ancient-greece-136197

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi, Marmara Üniversitesi, ardından uzun süre özel sektörde matematik öğretmenliği, eğitim koordinatörlüğü diye uzar gider özgeçmişim… Önemli olan katedilen değil, biriktirdiklerimiz ve aktarabildiklerimizdir bizden sonra gelenlere... Eğitim sisteminin içinde bulunduğu çıkmazı yıllarca iliklerimde hissettikten sonra, peki ama ne yapabilirim düşüncesiyle bu web sitesini kurmaya karar verdim. Amacım bilime ilgiyi arttırmak, bilimin özellikle matematiğin zihin açıcı yönünü açığa koymaktı. Yolumuz daha uzun ve zorlu ancak en azından deniyoruz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu