Gördüğümüz şeyleri açıklamak her zaman kolay değildir. Bazen bir nesnenin ne olduğunu anlamakta zorlanabilir ya da algımızın hızla değiştiğini fark edebiliriz. Şimdi aşağıdaki ünlü optik illüzyona dikkatlice bakın: Kimi insanlar bir ördek, kimileri ise bir tavşan görür. Hatta bir an ördek gördüğünüzü düşünürken, bir sonraki anda bunun bir tavşana dönüştüğünü fark edebilirsiniz.
Bu görselin bilinen en eski versiyonu, 23 Ekim 1892’de Alman mizah dergisi Fliegende Blätter’de yayımlanmıştır. Daha sonra psikolog Joseph Jastrow, algının nasıl işlediğini göstermek amacıyla bu görseli kullanmıştır. Ancak görselin asıl ün kazanması, felsefi tartışmaların bir parçası haline gelmesiyle olmuştur.
Ördek-tavşan illüzyonu, felsefenin en ikonik görsellerinden biridir. Bu ününü, Avusturyalı filozof Ludwig Wittgenstein’ın ölümünden sonra yayımlanan Felsefi Soruşturmalar (1953) adlı eserinde bu görsele yer vermesine borçludur. Wittgenstein, “görünüş algısı” kavramını açıklarken bu illüzyonu örnek olarak kullanır.
Örneğin, aşağıdaki çizime baktığınızda konu hakkında önceden bir bilginiz yoksa, mavi bir zemin üzerindeki rastgele çizgilerden ibaret olduğunu düşünebilirsiniz. Ancak bir mühendis için bu çizim, teknik bir planı ifade eden bir “blueprint”tir.
Algılarımız; sahip olduğumuz bilgiye, deneyimlere ve beklentilere bağlı olarak değişir. Bu nedenle algının doğası ve gerçekliğin nasıl yorumlandığı, felsefe ve psikolojide hâlâ tartışılmaya devam eden önemli konular arasındadır.
Tıpkı ördek-tavşan illüzyonunda olduğu gibi, aynı nesneye ilişkin birbiriyle yarışan farklı algılar ortaya çıktığında, zihin bu algılar arasında geçiş yapar. Bu durum, nesneye uzun süre farklı açılardan bakmanıza neden olabilir. Benzer bir örnek, Necker küpü olarak bilinen görsel illüzyonda da görülür.
Necker küpü, basit bir küp çizimidir; ancak dikkatle incelendiğinde ilginç bir algı değişimi yaratır. İlk bakışta küpün ön yüzü olarak belirli bir kareyi seçersiniz. Bir süre sonra ise zihniniz başka bir kareyi ön yüz olarak algılamaya başlar. Zamanla bu iki algı arasında kendiliğinden gidip gelirsiniz.
Herkes Aynı Şeyi Göremez
Bazı optik illüzyonların—hatta genel olarak nesnelerin—algılanışının, önyargılarımıza ve çağrışımlarımıza bağlı olması şaşırtıcı değildir. Örneğin, aşağıdaki optik illüzyon, yaşınıza bağlı olarak farklı şekillerde algılanabilir.
Avustralya’da yapılan bir araştırma, genç bireylerin bu tür görsellerde ilk olarak genç bir kadın gördüğünü; daha yaşlı katılımcıların ise çoğunlukla yaşlı bir kadını fark ettiğini ortaya koymuştur. Araştırmacılar, “kişinin kendi yaş grubuna yönelik eğilimlerinin, bir görüntünün ilk yorumlanmasını bilinçdışı düzeyde etkilediği” sonucuna varmıştır.
Şimdi en ünlü optik illüzyonlardan biri olan ‘Eşim ve Kayınvalidem’ görselini ele alalım. Birçok insan, görsele baktığında hem genç bir kadını hem de yaşlı bir kadını ayırt eder. Ancak bazıları için bu algıyı değiştirmek neredeyse imkânsızdır. Gözleri hangi detaya odaklarsa odaklasınlar, sadece tek bir figürü görebilirler.
Benzer bir durum, basit bir yazı karakter dizisi olan ¯\_(ツ)_/¯ ifadesi için de geçerlidir. Kimileri için bu bir şüphe veya ilgisizlik belirten yaygın bir emoji olarak anlaşılırken, kimileri için sadece anlamsız çizgilerden oluşan rastgele bir dizilim olarak kalır.
Sonuç olarak
Aslında hepimiz, tamamen olmasa da, bir ölçüde bu tür bir sınırlamaya sahibiz. Birçok nesneyi tek bir şekilde görmeye alışır, onların barındırdığı diğer olası anlamları fark etmeyiz. Oysa bazen küçük bir ipucu bile algımızı değiştirebilir.
Wittgenstein’ın ördek-tavşan görseli üzerine yaptığı analiz, öğrenmenin ve toplumsal olarak edindiğimiz kavramların dünyayı algılayışımız üzerindeki güçlü etkisini ortaya koyar. Bir öğretmen “bu bir abaküs” ya da ebeveynler “bu bir gergedan” dediğinde, bu sadece bir bilgi aktarmak değildir; aynı zamanda dünyayı görme biçiminizi kalıcı biçimde şekillendiren bir müdahaledir.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- Do you see a duck or a rabbit: just what is aspect perception?; Bağlantı: https://aeon.co/ideas/
- Can a duck ever be a rabbit? Wittgenstein and the philosophy of “aspect perception. Yayınlanma tarihi: 24 Ocak 2022; Bağlantı: Can a duck ever be a rabbit? Wittgenstein and the philosophy of “aspect perception”t/
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
