Astronomi

Subrahmanyan Chandrasekhar: Yıldızların Kaderini Belirleyen Sınırı Bulan Fizikçi

Chandrasekhar’ın genç yaşta yaptığı hesap, yıldızların neden farklı biçimlerde öldüğünü anlamamızın yolunu açtı.

Bir yıldızın yaşamı boyunca karşı karşıya olduğu temel sorun aslında oldukça basittir: Kendi ağırlığı altında çökmemek. Yıldızın muazzam kütlesi, içindeki maddeyi sürekli olarak merkeze doğru çeker. Buna karşılık yıldızın merkezindeki nükleer füzyon tepkimeleri enerji üretir ve dışarı doğru bir basınç oluşturur. Bir yıldız, yaşamının büyük bölümünü bu iki eğilim arasındaki dengede geçirir.

Ancak bu denge sonsuza kadar sürmez. Yıldızın merkezindeki hidrojen yakıtı zamanla azalır. Füzyon tepkimeleri değişmeye başladıkça yıldızın yapısı da değişir. Bundan sonra ne olacağı ise büyük ölçüde yıldızın kütlesine bağlıdır.

Güneş gibi yıldızların sonu görece sakindir. Daha büyük yıldızlarda ise süreç çok daha şiddetli olabilir. Bazıları nötron yıldızlarına, bazılarıysa kara deliklere dönüşür. Bu farklı sonların neden ortaya çıktığını anlamamızda en önemli isimlerden biri, Hintli fizikçi Subrahmanyan Chandrasekhar’dır.

Subrahmanyan Chandrasekhar Kimdir?

Subrahmanyan Chandrasekhar, 19 Ekim 1910’da o dönemde Britanya Hindistanı sınırları içinde bulunan Lahor’da doğdu. Ailesinde eğitime ve bilime büyük önem veriliyordu. Annesi çevirmenlik yapıyor ve çocuklarının eğitimleriyle yakından ilgileniyordu; babası ise Kuzeybatı Demiryolları’nda görevliydi. Nobel ödüllü fizikçi C. V. Raman da Chandrasekhar’ın amcasıydı.

Ailesi ve özel öğretmenler tarafından evde eğitim gören Chandrasekhar, daha sonra Madras’ta öğrenimine devam etti. Fizik ve matematiğe olan ilgisi erken yaşlarda belirginleşti. Henüz öğrenciyken kuantum fiziğindeki yeni gelişmeleri yakından takip ediyor, özellikle yıldızların iç yapısının bu yeni fizik yardımıyla nasıl açıklanabileceği üzerine düşünüyordu.

Subrahmanyan Chandrasekhar
Subrahmanyan Chandrasekhar ( 1910- 1995)

1930 yılında, 19 yaşındayken yüksek öğrenimini sürdürmek üzere Cambridge’e gitmek için Hindistan’dan ayrıldı. Onu fizik tarihine geçirecek fikir de bu yolculuk sırasında şekillenmeye başladı. Chandrasekhar, gemide geçirdiği haftalar boyunca beyaz cüceler üzerine çalıştı ve kuantum mekaniğini Einstein’ın özel görelilik kuramıyla birlikte ele aldı.

O yıllarda beyaz cücelerin neden kendi kütleçekimleri altında çökmeyip dengede kalabildiği büyük ölçüde anlaşılmıştı. İngiliz fizikçi Ralph Fowler, Pauli dışarlama ilkesine dayanan elektron dejenerasyon basıncının bu yıldızları ayakta tutabileceğini göstermişti. Chandrasekhar ise Fowler’ın hesabını bir adım ileri götürdü.

Beyaz cüce giderek daha fazla sıkıştığında elektronların çok yüksek hızlara ulaşması gerekiyordu. Bu noktada klasik hesaplar yeterli değildi; özel göreliliğin etkileri hesaba katılmalıydı. Chandrasekhar bunu yaptığında beklenmedik bir sonuçla karşılaştı: Elektron dejenerasyon basıncı yıldızı her koşulda ayakta tutamıyordu.

Beyaz cücenin kütlesi belirli bir değeri aştığında, kütleçekimi karşısında kararlı bir denge mümkün olmuyordu. Chandrasekhar’ın hesapladığı bu üst sınır yaklaşık 1,4 Güneş kütlesiydi.

Eddington Neden Chandrasekhar’a Karşı Çıktı?

Cambridge’e vardığında Chandrasekhar çalışmalarını Ralph Fowler’ın yanında sürdürdü. Ancak ulaştığı sonuç kısa süre içinde dönemin en etkili astrofizikçilerinden biri olan Arthur Eddington ile onu karşı karşıya getirecekti.

sağ: Subrahmanyan Chandrasekhar; Sol: Sir Arthur Eddington
sağ: Subrahmanyan Chandrasekhar. Sol: Sir Arthur Eddington

1935’te Chandrasekhar, Royal Astronomical Society’nin bir toplantısında beyaz cüceler için bulduğu kütle sınırını anlattı. Hesabı açıktı: Bir beyaz cücenin kütlesi belirli bir değeri aşarsa elektronların oluşturduğu basınç artık kütleçekimini dengeleyemezdi. Yıldız çökmeye devam etmek zorundaydı.

Toplantıda bulunan Arthur Eddington bu sonucu kabul etmedi. Dönemin en etkili astrofizikçilerinden biri olan Eddington, doğada böyle bir çöküşün gerçekleşebileceği fikrine karşı çıktı. Ona göre yıldızın bu noktaya gelmesini engelleyen, henüz bilinmeyen bir fiziksel mekanizma olmalıydı.

beyaz cüce
Mavi puslu bulutun ortasındaki sönük yıldız beyaz bir cücedir. NGC 2452, Puppis’in güney takımyıldızında yer almaktadır.

Chandrasekhar matematiğin gösterdiği sonucu izliyordu; Eddington ise bu sonucun fiziksel olarak mümkün olamayacağını düşünüyordu. Eğer Chandrasekhar haklıysa, bazı yıldızlar yaşamlarının sonunda beyaz cüce olarak kalamaz, daha da yoğun ve daha sıra dışı yapılara dönüşmek zorunda kalırdı.

Zamanla gelişmeler Chandrasekhar’ı haklı çıkardı. Nötron yıldızlarının keşfi ve yıldız çökmesinin daha iyi anlaşılması, büyük kütleli yıldızların gerçekten de beyaz cüce aşamasında durmak zorunda olmadığını gösterdi.

Chandrasekhar Limiti Nedir?

Bir yıldız, yaşamının büyük bölümünde kütleçekimi ile merkezindeki nükleer füzyondan kaynaklanan basınç arasında dengede kalır. Ancak yakıt tükendiğinde bu denge değişir. Bundan sonra yıldızın kaderini büyük ölçüde kütlesi belirler.

Güneş benzeri yıldızlar yaşamlarının sonunda dış katmanlarını uzaya bırakır ve geride yoğun bir çekirdek kalır. Eğer bu çekirdeğin kütlesi Chandrasekhar limitinin altındaysa elektron dejenerasyon basıncı kütleçekimine karşı koyabilir. Böylece yıldız kalıntısı beyaz cüce olarak varlığını sürdürür.

Fakat çekirdek bu sınırı aşarsa elektronların sağladığı basınç yeterli olmaz ve çökme devam eder. Yoğunluk arttıkça elektronlar protonlarla birleşerek nötronların oluşmasına yol açar. Böylece çok daha yoğun bir yıldız kalıntısı, yani nötron yıldızı ortaya çıkar.

Nötron yıldızlarının da dayanabileceği bir üst kütle sınırı vardır. Eğer çöken çekirdek bundan da ağırsa, bilinen hiçbir basınç kütleçekimini durduramaz. Çöküş devam eder ve sonunda kara delik oluşabilir.

Cassiopeia takımyıldızındaki bir süpernovanın kalıntıları

Bu nedenle Chandrasekhar limiti, beyaz cücelerin ne kadar büyük olabileceğini belirleyen temel bir sınırdır. Aynı zamanda yıldız kalıntılarının neden farklı yollara ayrıldığını anlamamızda önemli bir eşik oluşturur.

Sonuç Olarak;

Chandrasekhar 1983 yılında, yıldızların yapısı ve evrimi açısından önemli fiziksel süreçlere ilişkin kuramsal çalışmaları nedeniyle William A. Fowler ile birlikte Nobel Fizik Ödülü’nü aldı.

Kuramsal fiziğin birçok alanına önemli katkılar yapan Chandrasekhar, 21 Ağustos 1995’te Chicago’da geçirdiği kalp krizi sonucu hayatını kaybetti.

NASA da daha sonra Büyük Gözlemevleri programı kapsamında uzaya gönderdiği X-ışını teleskobuna onun adını verdi. 1999’da fırlatılan Chandra X-ışını Gözlemevi bugün kara delikler, nötron yıldızları ve süpernova kalıntıları gibi yüksek enerjili gök cisimlerini inceliyor.

Böylece Chandrasekhar’ın yaşamı boyunca anlamaya çalıştığı yıldızların en uç evreleri, bugün onun adını taşıyan bir gözlemeviyle araştırılmaya devam ediyor.


Kaynaklar ve ileri okumalar

  • Low, Andrew. (2023). The Chandrasekhar limit: a simplified approach. Physics Education. 58. 045008. 10.1088/1361-6552/acdbb0.
  • The Chandrasekhar limit: Why only some stars become supernovas. Yayınlanma tarihi: 12 Mayıs 2022; Bağlantı: https://www.space.com/chandrasekhar-limit

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.