Matematik

Beşinci Aksiyom Neden Matematikçiler İçin Önemlidir?

Öklid’in beşinci aksiyomunu kanıtlama çabası, matematikçileri iki bin yıl boyunca uğraştırdı. Ancak çözüm, bekledikleri kanıtta değil, geometrinin kurallarını değiştirmekte saklıydı.

Yaklaşık 2300 yıl önce Öklid, geometriyi birkaç temel kabul üzerine kurarak matematik tarihinin en etkili eserlerinden birini yazdı. Elementler adlı kitabında, kendisinden önceki matematikçilerin ulaştığı sonuçları sistemli biçimde bir araya getirdi. Ancak bu eserde yer alan beş postulattan biri, matematikçileri iki bin yılı aşkın süre uğraştıracak bir tartışmanın başlangıcı oldu.

Öklid’in beşinci postulatı, paralel doğruların davranışıyla ilgiliydi. Diğer dört postulattan daha karmaşık görünen bu ifade, matematikçilerin aklına önemli bir soru getirdi: Acaba beşinci postulatı ayrıca kabul etmemiz gerçekten gerekli miydi? Yoksa onu diğer kabullerden hareketle kanıtlayabilir miydik?

Yüzyıllar boyunca pek çok matematikçi bu sorunun yanıtını aradı. Ancak çözüm, bekledikleri gibi bir kanıt bulmakla değil, paralel doğrular hakkındaki temel kabulü değiştirmekle ortaya çıktı. Bu gelişme, bugün Öklid dışı geometri olarak bildiğimiz matematiksel sistemlerin doğmasına yol açtı

Öklid’in Beş Postulatı Nelerdir?

Öklid’in Elementler adlı eserini önemli kılan yalnızca içerdiği geometrik bilgiler değildi. Öklid, bazı temel kabullerden başlayarak diğer sonuçlara mantıksal çıkarımlarla ulaşan sistemli bir yaklaşım benimsedi.

Bu yaklaşımda matematikçiler, bazı ifadeleri başlangıçta doğru kabul eder ve diğer önermeleri bunlardan hareketle kanıtlar. Bu temel kabullere aksiyom veya postulat adını veririz.

Öklid, eserinde genel matematiksel ilkeler niteliğindeki ortak kavramlarla geometriye özgü postulatları birbirinden ayırdı. Geometrinin temelini oluşturan beş postulatı şöyle özetleyebiliriz:

  1. Herhangi iki nokta arasında bir doğru parçası çizebiliriz.
  2. Bir doğru parçasını doğrultusu boyunca istediğimiz kadar uzatabiliriz.
  3. Herhangi bir merkez ve yarıçap seçerek bir çember çizebiliriz.
  4. Bütün dik açılar birbirine eşittir.
  5. Bir doğru iki doğruyu kestiğinde, aynı tarafta oluşan iç açıların toplamı 180 dereceden küçükse bu iki doğru, yeterince uzatıldıklarında o tarafta kesişir.

İlk üç postulat, geometrik çizimlerin temelini oluşturur. Örneğin bir doğru parçasını cetvelle, bir çemberi ise pergelle çizeriz. Bu işlemlerden yararlanarak bir doğru parçasının orta noktasını bulur, bir açıyı iki eşit parçaya ayırır veya düzgün bir altıgen oluştururuz.

Dördüncü postulat, bütün dik açıların birbirine eşit olduğunu söyler. Günümüzde dik açıyı 90 derece olarak bildiğimiz için bu ifade gereksiz görünebilir. Ancak Öklid, açılara başlangıçta derece cinsinden değer vermiyordu. Bu nedenle dik açıların eşitliğini temel bir kabul olarak belirtti.

Beşinci postulat ise diğerlerinden farklıydı. İlk dört postulat kısa ve doğrudan anlaşılırken beşincisi, iki doğrunun kesişmesini belirli bir açı koşuluna bağlıyordu.

Üstelik Öklid, Elementler‘in ilk kitabındaki 28 önermeyi kanıtlarken beşinci postulatı kullanmamıştı. Bu durum sonraki matematikçilerin dikkatini çekti. Acaba beşinci postulat, diğer dört kabulün doğal bir sonucu muydu?

Matematikçiler Beşinci Aksiyomu Neden Kanıtlayamadı?

Sorunu daha iyi anlamak için beşinci postulatın başka bir ifadesine bakalım. İskoç matematikçi John Playfair’in adıyla anılan paralellik aksiyomuna göre, bir doğruya dışındaki bir noktadan yalnızca bir paralel doğru çizebiliriz. Öklid geometrisinin diğer temel kabulleri altında bu ifade, beşinci postulatla eşdeğerdir.

Bu kural, düz bir kâğıt üzerinde son derece doğal görünür. Bir doğru çizdiğinizi ve dışında bir nokta işaretlediğinizi düşünün. Bu noktadan geçen ve ilk doğruyla kesişmeyen yalnızca bir doğru vardır. Ancak matematikte bir ifadenin açık veya doğru görünmesi, onun başka kabullerden mantıksal olarak çıktığı anlamına gelmez.

Matematikçiler yüzyıllar boyunca beşinci postulatı diğer kabullerden hareketle kanıtlamaya çalıştı. Ancak çoğu girişim aynı sorunla karşılaştı. Kanıtın bir aşamasında, beşinci postulatla eşdeğer başka bir önermeyi farkında olmadan kullandılar. Böylece kanıtlamak istedikleri şeyi baştan doğru kabul etmiş oldular.

Örneğin bir üçgenin iç açılarının toplamının 180 derece olması, okul geometrisinde öğrendiğimiz en temel sonuçlardan biridir. Ancak Öklid geometrisinin diğer kabulleri altında bu özellik de beşinci postulatla eşdeğerdir. Dolayısıyla üçgenlerin iç açılarının toplamını 180 derece kabul ederek beşinci postulatı kanıtlamaya çalışmak sorunu çözmez.

18. yüzyılda İtalyan matematikçi Giovanni Girolamo Saccheri, probleme farklı bir yöntemle yaklaştı. Beşinci postulatın geçerli olmadığını varsaydı ve bu kabulün bir çelişkiye yol açıp açmadığını araştırdı. Eğer bir çelişki bulursa beşinci postulatın doğruluğunu dolaylı olarak kanıtlamış olacaktı.

Saccheri aradığı çelişkiyi bulduğunu düşündü. Ancak vardığı sonuç, matematiksel bir çelişkiden çok alışılmış geometrik düşüncelerle uyuşmayan bir özellikti. Çalışmaları, farkında olmadan Öklid dışı geometrilere giden yolu açtı.

Beşinci Aksiyom Krizi Öklid Dışı Geometrileri Nasıl Ortaya Çıkardı?

Asıl değişim, matematikçilerin soruyu tersine çevirmesiyle başladı. Beşinci postulatı kanıtlamak yerine onun geçerli olmadığı bir geometri kurmayı deneselerdi ne olurdu?

19. yüzyılda Nikolay Lobaçevski ve János Bolyai, birbirlerinden bağımsız olarak bu düşünceyi geliştirdi. Bugün hiperbolik geometri adını verdiğimiz bu sistemde, bir üçgenin iç açılarının toplamı 180 dereceden küçüktür.

Bu sonuç ilk bakışta şaşırtıcı görünür. Çünkü okulda bütün üçgenlerin iç açılarının toplamının 180 derece olduğunu öğreniriz. Ancak bu özellik, Öklid geometrisinin temel kabullerine dayanır. Paralellik hakkındaki kabulü değiştirdiğimizde üçgenlerin özellikleri de değişir.

öklid dışı geometri

Benzer bir farklılığı küresel geometride görürüz. Kürenin yüzeyinde doğruların karşılığı olarak büyük çemberleri ele alırız. Dünya’nın ekvatoru ve meridyenlerin oluşturduğu büyük çemberler buna örnektir. Küre üzerindeki iki farklı büyük çember mutlaka kesişir. Bu nedenle küresel geometride birbirine paralel iki farklı doğru yoktur.

Bu üç geometrinin birbirinden nasıl ayrıldığını anlamak için bir doğru ve bu doğrunun dışında bir nokta seçelim. Şimdi bu noktadan geçen ve başlangıçtaki doğruyu kesmeyen kaç farklı doğru çizebileceğimize bakalım.

  • Öklid geometrisinde: Yalnızca bir doğru çizebiliriz.
  • Küresel geometride: Böyle bir doğru çizeme­yiz. Çünkü küre üzerindeki büyük çemberler birbirini keser.
  • Hiperbolik geometride: Sonsuz sayıda doğru çizebiliriz.

Bu karşılaştırma, paralellik hakkındaki tek bir kabulün geometrinin kurallarını nasıl değiştirdiğini gösterir. Üç sistem de kendi içinde tutarlı bir matematiksel yapı oluşturur.

Yine de matematikçilerin farklı geometriler geliştirmesi, beşinci postulatın bağımsızlığını tek başına kanıtlamıyordu. Bunun için yeni geometrilerin matematiksel açıdan tutarlı olduğunu göstermeleri gerekiyordu. Daha sonraki araştırmacılar, hiperbolik geometriyi uygun matematiksel modellerle açıklayarak bu sorunu çözdü.

Böylece iki bin yılı aşkın süredir devam eden tartışma sona erdi. Matematikçiler, beşinci postulatın diğer temel kabullerden çıkarılamayacağını anladı. Yıllarca kanıtlamaya çalıştıkları ifade, aslında Öklid geometrisini başka geometrik sistemlerden ayıran bağımsız bir kabuldü.

Sonuç Olarak

Öklid dışı geometrilerin gelişmesi, matematiğin ötesinde fiziği de etkiledi. Einstein, genel görelilik kuramında kütleçekimini dört boyutlu uzay-zamanın geometrisiyle açıkladı. Bu kuramın matematiksel temelleri, 19. yüzyılda gelişen eğri geometri anlayışına dayanır.

Bu keşfin ardındaki insan hikâyesini János Bolyai: Hiçlikten Yeni Bir Dünya Yaratan Matematikçi başlıklı yazımızda, negatif eğrilikli geometrinin özelliklerini ise Nikolay Lobaçevski ve Hiperbolik Geometri başlıklı yazımızda ele alıyoruz.


Kaynaklar ve ileri okumalar

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.