
Matematik tarihinde bazı isimler yalnızca önemli sonuçlar elde etmekle kalmadı, matematiğin nasıl yapılacağını da değiştirdi. Bunlardan biri de geometrinin babası olarak tanıdığımız Öklid’dir.
Öklid’in yaşamı hakkında çok az şey biliyoruz. Buna karşılık Elementler adlı eseri, geometri ve sayı teorisini sistemli bir yapıda bir araya getirerek matematiksel kanıt anlayışını yüzyıllar boyunca etkiledi.
Öklid Kimdir?
Öklid, MÖ 300 dolaylarında İskenderiye’de yaşamış ve çalışmış Antik Yunan matematikçisidir. Yaşamı hakkındaki bilgilerimizin önemli bir bölümü, ondan yaklaşık 700 yıl sonra yaşamış filozof Proklos’un aktardıklarına dayanır.
Proklos, Öklid’in I. Ptolemaios döneminde yaşadığını ve Platon’un öğrencilerinden daha genç, Arşimet ile Eratosthenes’ten ise daha yaşlı olduğunu yazar. Tarihçiler, bu bilgilerden hareketle Öklid’in yaşadığı dönemi yaklaşık olarak belirler.
Daha sonraki Arap kaynaklarında Öklid’in babasının Naukrates olduğu, Sur kentinde doğduğu ve Şam’da yaşadığı gibi ayrıntılar yer alır. Ancak modern matematik tarihçileri bu anlatılara temkinli yaklaşır.
Öklid’in Atina’daki Platon Akademisi’nde eğitim gördüğü düşüncesinin de doğrudan tarihsel bir dayanağı yoktur. Bununla birlikte, Eudoksos ve Theaitetos’un çalışmalarına hâkim olması, Platoncu matematik geleneğiyle yakın ilişkisini ortaya koyar.
Öklid’in matematik çalışmalarını yürüttüğü İskenderiye, o dönemde Ptolemaios hanedanının yönetiminde Akdeniz dünyasının önemli bilim merkezlerinden biri hâline geliyordu. Kent, farklı bölgelerden gelen bilginleri bir araya getirirken matematiksel çalışmalar için de verimli bir ortam sunuyordu.
Öklid burada kendisinden önceki matematikçilerin çalışmalarından yararlanarak dönemin matematiksel bilgisini sistematik biçimde düzenledi. En önemli eseri olan Elementler, geometri ve sayı teorisine ilişkin sonuçları mantıksal bir bütünlük içinde sunarak matematik tarihinin en etkili eserlerinden biri oldu.
Öklid’in Geometriye Katkısı Nedir?

Öklid’in en büyük başarısı, döneminde bilinen temel matematiği düzenleyip sistemli bir biçimde sunduğu Elementler adlı eseriydi. Eser, geleneksel olarak kitap adı verilen 13 bölümden oluşuyordu. Bu bölümleri günümüzde tek bir kitabın parçaları olarak düşünebiliriz.
Öklid, eserinde toplam 465 önermeyi ele aldı. Bunları gelişigüzel sıralamak yerine, her sonucu daha önce kabul ettiği ilkelerden veya kanıtladığı önermelerden hareketle temellendirdi. Böylece okur, basit geometrik ilişkilerden giderek daha karmaşık sonuçlara ulaşabiliyordu.
Bu yaklaşımın temelinde tanımlar, postülalar ve ortak kabuller yer alıyordu. Öklid, eserin başlangıcında 23 tanım, beş postüla ve beş ortak kabul sundu. Nokta, doğru ve çember gibi geometrik kavramları tanımlarken, bir doğru parçasının uzatılabilmesi ya da belirli bir merkez ve uzaklıkla çember çizilebilmesi gibi işlemleri başlangıç kabulleri arasında değerlendirdi.
Ortak kabuller ise daha genel matematiksel ilkeleri ifade ediyordu. Örneğin aynı şeye eşit olan iki şeyin birbirine de eşit olması bu ortak kabullerden biriydi.
Öklid’in başarısını anlamak için şu ayrımı yapmak gerekir: Matematiksel sonuçları bir araya toplamak başka, onları birbirinden mantıksal olarak türetecek bir yapı kurmak başkadır. Elementler‘i matematik tarihinin en etkili eserlerinden biri yapan, bu ikinci özelliğiydi.
Elbette Öklid’in sistemi bugünkü anlamda eksiksiz bir aksiyomatik yapı değildi. Sonraki matematikçiler onun açıkça belirtmediği bazı varsayımları da kullandığını gösterdi. Buna rağmen Elementler, matematiksel bilgiyi tanımlardan ve başlangıç kabullerinden hareketle geliştiren sistematik yaklaşımın en önemli tarihsel örneklerinden biri oldu.
Öklid’in Elementleri Hangi Konuları İçerir?
Öklid, ilk altı kitapta düzlem geometrisini ele aldı. Birinci kitapta üçgenleri, paralel doğruları, cetvel ve pergel çizimlerini ve Pisagor teoremini inceledi. İkinci kitapta ise bugün cebirsel özdeşliklerle ifade ettiğimiz ilişkileri geometrik şekillerin alanları üzerinden açıkladı.
Üçüncü ve dördüncü kitaplarda çemberler, teğetler, kirişler ve çember içine ya da dışına çizilen çokgenler üzerinde durdu.
Beşinci ve altıncı kitaplarda oranlar kuramına geçti. Beşinci kitapta Eudoksos’un geliştirdiği oran anlayışını sistemleştirdi. Altıncı kitapta ise bu kuramı benzer şekillere ve çeşitli geometrik problemlere uyguladı.
Yedinci, sekizinci ve dokuzuncu kitaplarda sayı teorisini ele aldı. Bölenleri, ortak bölenleri, asal sayıları, geometrik dizileri, tek ve çift sayıları ve mükemmel sayıları inceledi. Öklid algoritması da bu bölümde yer alır. Dokuzuncu kitapta ayrıca asal sayıların sonsuz olduğunu gösteren ünlü kanıtını sundu.
Onuncu kitapta ölçülemez büyüklükleri ele aldı. Bu büyüklükler, günümüzde irrasyonel niceliklerle ilişkilendirdiğimiz uzunluklara karşılık gelir ve antik matematiğin en zor konularından birini oluşturur.
Son üç kitapta uzay geometrisine geçti. On birinci kitapta doğrular, düzlemler ve üç boyutlu cisimlerle ilgili temel sonuçları ele aldı. On ikinci kitapta piramit, koni, silindir ve küre gibi cisimlerin alan ve hacimlerini inceledi. On üçüncü ve son kitapta ise beş düzgün çokyüzlünün özelliklerini anlattı.

Eserdeki bilgilerin önemli bir bölümü daha önceki matematikçilere dayanıyordu. Öklid’in asıl katkısı, bu sonuçları tutarlı bir kanıtlama düzeni içinde sunmasıydı.
Öklid Algoritması Nedir?
Öklid’in matematik tarihine bıraktığı en önemli miraslardan biri, bugün onun adıyla andığımız algoritmadır. Bu yöntem, iki pozitif tam sayının en büyük ortak bölenini bulmak için kullanılır.
Örneğin 240 ve 55 sayılarının en büyük ortak bölenini aradığımızı düşünelim. Önce büyük sayıyı küçük sayıya böler ve kalanı buluruz. Ardından aynı işlemi bölen ve kalanla sürdürürüz. İşlemler şöyle ilerler:
- 240 = 4 × 55 + 20
- 55 = 2 × 20 + 15
- 20 = 1 × 15 + 5
- 15 = 3 × 5 + 0
Son sıfır olmayan kalan 5’tir. Dolayısıyla 240 ile 55’in en büyük ortak böleni 5 olur. Yöntemin önemli özelliği, çok büyük sayılar için de aynı biçimde çalışmasıdır. Öklid algoritması günümüzde bilgisayar biliminde ve sayı teorisinde kullanılan temel algoritmalardan biri olmayı sürdürüyor.
Öklid’in sayı teorisindeki bir başka ünlü sonucu, asal sayıların sonsuz olduğunu gösteren kanıtıdır. Elementler‘in dokuzuncu kitabının 20. önermesinde, elimizde ne kadar çok asal sayı bulunursa bulunsun bunların ötesinde başka asal sayıların da var olması gerektiğini gösterdi.
Öklid’in bu kanıtının ayrıntılarını Öklid Sonsuz Sayıda Asal Olduğunu Nasıl Kanıtladı? başlıklı ayrı yazımızda ele alıyoruz.
Öklid’in Elementler Dışındaki Eserleri Nelerdir?
Öklid yalnızca Elementler üzerinde çalışmadı. Geometrinin farklı alanlarının yanı sıra optik ve astronomiyle de ilgilendi. Günümüze ulaşan veya sonraki yazarların sözünü ettiği başka eserleri de bulunuyor.
Data adlı eserinde, bir geometrik problemde belirli büyüklükleri bildiğimizde başka hangi sonuçlara ulaşabileceğimizi araştırdı. Şekillerin Bölünmesi Üzerine adlı çalışmasında ise geometrik şekilleri belirli alan oranlarına sahip parçalara ayırma problemlerini ele aldı.
Öklid’in Optik adlı eseri, geometriyi görme olayına uygulaması bakımından dikkat çekicidir. Bu çalışmada gözden çıkan ışınların nesnelere ulaştığını varsayan antik görüşü benimsedi. Günümüzde görmenin bu şekilde gerçekleşmediğini biliyoruz. Ancak Öklid’in görme açısı ve perspektif üzerine geliştirdiği geometrik açıklamalar, optik tarihinin önemli bir aşamasını oluşturdu.
Phaenomena adlı eserinde ise küresel geometriyi astronomiye uyguladı. Gökyüzündeki yıldızların görünür hareketlerini ve konumlarını geometrik ilişkiler aracılığıyla ele aldı.
Öklid’in konik kesitler üzerine yazdığı eser günümüze ulaşmadı. Daha sonra Pergeli Apollonios, bu alanı kapsamlı biçimde inceleyerek konik kesitler kuramının gelişmesinde önemli bir rol oynadı.
Sonuç Olarak
Elementler, geometri öğretimini yaklaşık iki bin yıl boyunca şekillendirdi. Öklid’in matematiksel teoremleri temel ilkelerden hareketle mantıksal biçimde kanıtlama konusundaki ısrarı da matematikçilerin çalışma yöntemini bugün hâlâ etkiler.
Öklid, kanıtlarının sonunda “kanıtlanması gereken buydu” anlamına gelen bir ifade kullanırdı. Bu söz Latinceye quod erat demonstrandum biçiminde çevrildi. Günümüzde de birçok matematikçi, bir kanıtın tamamlandığını göstermek için bu ifadenin kısaltması olan QED harflerini kullanır.
Kaynaklar ve İleri Okumalar
- Euclid and the Birth of Geometry. Yayınlanma tarihi: 23 Mart 2024. Kaynak site: Ancient Origins. Bağlantı: Euclid and the Birth of Geometry
- How Euclid once ruled the world. Yayınlanma tarihi: 9 Mayıs 2016. Kaynak site: Plus Math. Bağlantı: How Euclid once ruled the world/
Matematiksel






