
Efsanelere göre eski zamanlarda, uyluğunun altından olduğu söylenen bir adam, et yemeyen gizemli bir topluluğa liderlik ediyordu. Takipçilerine fasulye yememelerini öğütlüyor, insan öldüğünde ruhunun başka bir bedende, hatta bir hayvanın bedeninde yeniden doğduğuna inanıyordu.
Bu yüzden hayvan eti yemeye de karşı çıkıyordu. Çünkü sofraya gelen bir hayvanın, ölmüş bir akrabasının ya da dostunun ruhunu taşıyor olabileceğini düşünüyordu. Dahası, Truva Savaşı’ndan önce başlayan geçmiş yaşamları da dahil olmak üzere, daha önce birkaç kez dünyaya geldiğini ileri sürüyordu.
Bütün bunlar bugün bize oldukça tuhaf gelebilir. Yine de bu gizemli topluluğun liderinin adını mutlaka duymuşsunuzdur. Bu kişi Pisagor’du.
Pisagor Kimdir?
Pisagor, yaklaşık MÖ 570 yılında Ege Denizi’ndeki Sisam Adası’nda doğdu. O dönemde Sisam, deniz ticareti sayesinde zenginleşmiş, Yunan dünyasının önemli kültür merkezlerinden biri hâline gelmişti.
Pisagor’un yaşamına ilişkin bilgilerimizin büyük bölümü, ölümünden çok sonra kaleme alınan antik biyografilere dayanıyor. Çünkü kendisine ait herhangi bir eser günümüze ulaşmadı. Bu biyografilere göre babası Mnesarkhos adında bir tüccar, annesi ise Pythais’ti.
Bazı yazarlar genç Pisagor’un Miletli Thales ile tanıştığını ve onun yönlendirmesiyle matematik ve astronomiye ilgi duymaya başladığını anlatır. Mısır’a ve Babil’e giderek matematik, astronomi ve dinî gelenekler üzerine eğitim aldığına ilişkin öyküler de vardır.
Pisagor’un yaşamındaki en önemli dönüm noktası, Sisam’dan ayrılarak Güney İtalya’ya yerleşmesiydi. Antik kaynaklar, adayı yöneten tiran Polykrates’in baskıcı yönetiminin bu kararda etkili olduğunu aktarır. Yaklaşık MÖ 530 yılında, kırk yaşlarındayken Kroton’a gitti.
Kroton, o dönemde Güney İtalya’nın güçlü Yunan kentlerinden biriydi. Pisagor burada çevresine çok sayıda takipçi topladı. Ancak kurduğu topluluk, bugün anladığımız anlamda bir matematik okulu değildi. Pisagorcular dinî inançları, felsefi düşünceleri ve günlük yaşam kuralları etrafında birleşiyordu. Sayıların evrenin düzenini anlamada önemli bir rol oynadığına inanıyor, matematik ve müzik arasındaki ilişkilerle de ilgileniyorlardı.

Pisagorcular zamanla Kroton’un siyasal yaşamında da etkili olmaya başladı. Artan nüfuzları, kentteki bazı grupların tepkisini çekti. Antik kaynaklar, bu gerilimin sonunda Pisagorcuların toplantılarına saldırılar düzenlendiğini ve topluluğun ağır kayıplar verdiğini anlatır.
Pisagor’un son yılları bu çatışmaların gölgesinde geçti. Bazı anlatılara göre bir saldırı sırasında öldü. Başka kaynaklara göre ise Kroton’dan ayrılarak Metapontum’a yerleşti ve yaklaşık MÖ 490 yılında orada yaşamını yitirdi.
Pisagor’un ölümünden sonra takipçileri onun öğretilerini sürdürdü. Ancak bu süreçte Pisagor’un kendi düşünceleriyle takipçilerinin geliştirdiği fikirler birbirine karıştı. Sonraki yazarlar da topluluğun çeşitli başarılarını doğrudan Pisagor’a atfetmeye başladı.

Pisagorcular Neden Her Şeyin Temelinde Sayıları Görüyordu?
Pisagorcular için sayılar, yalnızca hesap yapmanın bir yolu değildi. Onlara göre doğadaki düzenin arkasında sayısal ilişkiler vardı. Müzikteki uyumdan geometrik şekillere kadar pek çok şeyi sayılar aracılığıyla açıklayabileceklerini düşünüyorlardı.
Bu düşüncenin en ilginç örneklerinden biri müzikti. Aynı özelliklere ve gerilime sahip iki telin uzunlukları arasında basit bir oran bulunduğunda, tellerin çıkardığı sesler de belirli müzik aralıkları oluşturuyordu. Örneğin uzunlukları 2:1 oranında olan teller arasında bir oktav, 3:2 oranında olanlar arasında beşli, 4:3 oranında olanlar arasında ise dörtlü aralık bulunuyordu. Böylece kulağımıza uyumlu gelen seslerin ardında matematiksel ilişkiler olduğunu görebiliyorlardı.
Pisagorcular sayılarla geometrik şekiller arasında da bağlantılar kuruyordu. Noktaları belirli düzenlerde sıralayarak üçgenler, kareler ve başka şekiller oluşturuyorlardı. Örneğin alt alta 1, 2, 3 ve 4 nokta yerleştirdiklerinde toplam 10 noktadan oluşan bir üçgen elde ediyorlardı. Tetraktys adını verdikleri bu düzen, onlar için özel bir anlam taşıyordu. Çünkü 1 + 2 + 3 + 4 = 10 eşitliğindeki 10 sayısını bütünlüğün ve mükemmelliğin simgesi olarak görüyorlardı.
Ancak Pisagorcuların sayılara ilgisi matematiksel ilişkilerle sınırlı değildi. Tek ve çift sayılara, sayıların oluşturduğu şekillere ve aralarındaki oranlara felsefi anlamlar da yüklüyorlardı. Matematik, onlar için evrenin yapısını anlamanın yollarından biriydi.
Bu yaklaşım zamanla gökyüzüne ilişkin düşüncelerini de etkiledi. Müzikte basit sayısal oranların uyum oluşturması gibi, gök cisimlerinin hareketlerinin de matematiksel bir düzene sahip olduğunu düşündüler. Sonraki dönemlerde kürelerin müziği olarak tanınan düşünce bu anlayıştan doğdu.
Pisagorcu geleneğin önemi, matematiksel ilişkilerle doğanın düzeni arasında kurduğu bu bağlantıda yatar. Bununla birlikte, söz konusu fikirlerin tümünü doğrudan Pisagor’un geliştirdiğini söyleyemeyiz.
Pisagor’un Matematiğe Katkıları Nelerdir?
Kesin olarak bildiğimiz kadarıyla, hiçbir şeydir. Bu elbette Pisagor’un matematikle hiç ilgilenmediği anlamına gelmez. Sorun, ona güvenle atfedebileceğimiz belirli bir matematiksel keşif ya da kanıtın bulunmamasıdır.
Bu yüzden “Pisagor teoremini keşfetmedi ama ilk kanıtlayan oydu” biçimindeki yaygın açıklama da tarihsel bir kanıta değil, daha sonraki bir geleneğe dayanır. Elimizde Pisagor’un teoremi kanıtladığını gösteren bir metin, çizim ya da erken dönemden kalma güvenilir bir tanıklık yoktur.
Üstelik antik matematikçilerin eserlerinde de bu iddiayı destekleyen bir açıklamayla karşılaşmıyoruz. Örneğin Arşimet ve Pergeli Apollonios, geometri üzerine kapsamlı çalışmalar yaptıkları hâlde günümüze ulaşan eserlerinde Pisagor’a herhangi bir geometrik keşif atfetmez.
Aristoteles’in öğrencisi Eudemos, MÖ 4. yüzyılda geometri tarihi üzerine bir eser yazdı. Bu eserin bazı bölümlerini, yaklaşık dokuz yüzyıl sonra yaşamış olan Proklos’un aktarımlarından tanıyoruz. Ancak Eudemos’un erken Yunan geometrisini ele alan anlatısında Pisagor’a belirli bir matematiksel keşif atfettiğini görmüyoruz. Buna karşılık Pisagorcuların bazı geometrik çalışmalarından söz ediyor.
Daha önce yaşamış olan Platon da diyaloglarında matematiksel konuları tartışmasına rağmen Pisagor’un herhangi bir geometrik teoremi keşfettiğini ya da bu keşfi kutladığını anlatmaz. Bunun yerine Devlet adlı eserinde Pisagor’dan, takipçilerinin benimsediği ve değer verdiği belirli bir yaşam biçiminin öncüsü olarak söz eder.
Yaklaşık MÖ 300 yılında Öklid de dönemin geometrik bilgisini Elementler adlı eserinde sistematik biçimde ele aldı. Bugün Pisagor teoremi dediğimiz sonucun kanıtını birinci kitapta verdi. Ancak Öklid bu teoremi Pisagor’a atfetmedi.

Bu nedenle Pisagor’u anlamaya çalışırken yalnızca “Ne yaptı?” diye sormak yetmez. Hangi anlatının gerçekten Sisamlı Pisagor’a ait olduğunu, hangisinin aynı adı taşıyan başka biriyle karıştığını ve hangisinin ölümünden yüzyıllar sonra ortaya çıkan bir efsane olduğunu da sorgulamamız gerekir.
Neden Efsaneden Kopamıyoruz?
Yüzyıllar boyunca Pisagor’un hayranları ona siyasal başarılar, mucizeler ve bilimsel keşifler atfetti. Zamanla mucizelerin çoğu unutuldu. Ancak matematikle ilgili anlatılar yaşamaya devam etti.
Bu efsanelerin kalıcı olmasında eğitim geleneğinin önemli bir payı var. Öğretmenler ve yazarlar, Pisagor’un ölümünden yüzyıllar sonra ortaya çıkan öyküleri kuşaktan kuşağa aktardı. Bu anlatılar tekrarlandıkça tarihsel gerçekler gibi kabul görmeye başladı. Sonunda Pisagor’un büyük bir matematikçi olduğu düşüncesi, sorgulanması gereken bir iddia olmaktan çıkıp tartışmasız bir bilgiye dönüştü.
Aslında eski toplumlar, açıklayamadıkları olayları tanrılar ve kahramanlar hakkında anlattıkları öykülerle anlamlandırıyordu. Pisagor’un hikâyesi de benzer bir sürecin izlerini taşıyor. Onun yaşamındaki boşlukları sonraki kuşaklar kendi anlatılarıyla doldurdu. Bugün ise bu anlatıların hangilerinin tarihsel gerçeklere dayandığını ayırt etmeye çalışıyoruz.
Pisagor’un hikâyesi bize önemli bir şeyi hatırlatıyor: Bir bilginin yüzyıllardır tekrarlanması, onun doğru olduğunu kanıtlamaz.
Okuma Önerisi: Hipotenüs Nedir? Pisagor Karısının Adını Dik Üçgene Vermiş Olabilir mi?
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Pythagoras: Life, work and achievements. Yayınlanma tarihi: 23 Mart 2022; Bağlantı: https://www.livescience.com/pythagoras
- Nel, Aiden. “What Was Pythagoreanism? The Cult of Pythagoras Explored” TheCollector.com, April 1, 2023, https://www.thecollector.com/cult-of-pythagoras/
- Martínez, Alberto. (2012). The cult of Pythagoras. Math and myths. The Cult of Pythagoras: Math and Myths.
Matematiksel






