Nicolas Bourbaki: Aslında Varolmayan Bir Matematikçi

Charles-Denis Bourbaki

Fransız matematikçi Nicolas Bourbaki tartışmalar yaratan ve çığır açan birçok eser verdi. Ama bu dahi aslında hiç yaşamadı. Bourbaki, adını sadece askeri tarihe meraklı olanların bilebileceği bir kahramandı, ama kader ona matematik dünyasında unutulmayacak bir yere taşıdı.

Charles-Denis Bourbaki, Fransa’da pek çok savaşta askeri başarılar gösteren bir kahraman. 1897 yılında öldüğünde adı Fransız tarihinde saygın kişiler arasına yazılmış biri.

Onun adının ölümsüzleşmesini sağlayan hikaye aslında 1935 yılında bir kafede başlıyor. Çevre okullardaki hocaların ve öğrencilerin buluşma noktası olan bu kafede Henri Cartan, Claude Chevalley, Jean Delsarte, Jean Dieu-donne, Rene de Possel ve Andre Weil öğle yemeği için buluşuyor. Toplantının amacı üniversitede okutulan analize giriş kitabının yetersizliğine çare olarak yeni bir kitap yazmak. Bu altı genç sonunda ortaklaşa bir kitap yazmaya karar veriyorlar ancak yazar olarak kimin adının yazılması konusunda anlaşamayınca akıllarına okulda bir şaka esnasında duydukları bu generalden esinlenen, Nicolas Bourbaki adı geliyor. Ve bu biçimde matematik çalışmaları ile ses getiren Bourbaki grubu kurulmuş oluyor. 

Grup üyeleri yeteneğine, bilgisine ve ufkunun genişliğine güvendikleri gençleri toplantılarına çağırırak, Bourbaki üyesi olarak yetişmelerini sağlıyor zamanla. Amaçları üretimi ve grubun dinamizmini sürdürmek. En önemlisi de ilk kitaplar çıkmaya başladıktan sonra koydukları “elli yaşına gelen üye otomatik olarak emekli olsun” kuralıdır. Bu kuralı koyarken henüz hiç biri elli yaşında değil elbette.

Bourbaki grubu başlarda sadece bir kitap yazmayı hedeflediyse de dağınık önbilgilerin arasından çıkamayınca matematiği ele alıp adım adım yazmayı planlıyorlar. Bourbaki grubu bu işin üstesinden başarıyla geliyor. Bir zamanların “modern matematik” akımı Bourbaki grubundan esinlenilerek başlatılmış oluyor bu şekilde.

Yayımladığı çalışmalarında Fransızca’yı kullanan Bourbaki grubu, 1939’da matematiğin tümünü içeren dev bir yapıtın yayımına başladı. Biraz da Öklid’in meşhur kitabının adından esinlenerek Elements de Mathematique (Matematiğin Öğeleri) adını verdiler çalışmalarına ve yaklaşık 40 ciltlik matematik tarihinin yapıtlarından birini ortaya çıkardılar.

Kitaplarının her cildi, nasıl okunması gerektiğini açıklayan bölümlerle başlar, alıştırmalar içerir ve ele alman konunun tarihsel gelişimini anımsatır. Kitapta, konular son derece ayrıntılı ve kapsamlı biçimde işlenmiş, örneğin “1” sayısının tanımı yaklaşık iki yüz sayfalık bir girişten sonra yapılmıştır.

Bugün Bourbaki kitapları güvenilir referans kitapları olarak kullanılıyor. Hatta en son 2016 yılında cebirsel topoloji konusunda bir kitap yayınlandı yani Bourbaki adı günümüzde de halen devam ediyor.

Bourbaki grubunu oluşturan matematikçiler Ecole Normale Superieure geleneğinden geldikleri için her yaptıkları işe bir muziplik katmaya pek meraklılardı. Grubun kuruluşu esnasında kimliklerini açıklamayacakları konusunda karar alan bu gençler, aslında herkesin bilmesine rağmen, kendilerine her sorulduğunda “Hayır, ben o grubun üyesi değilim” demeyi tercih ettiler. Üyeler ancak emekli olduktan sonra “Ya evet, ben üyeydim” demiştir. Bourbaki hakkında inandırıcı hikayeler uydurup gerçek bir kişi olduğu izlenimini yaydılar, kimsenin inanmadığını bildikleri halde. Bir ara Britannica ansiklopedisi için Mathematical Reviews baş editörü Boas’tan Bourbaki hakkında bir yazı yazması istendi. Boas bu tanıtım yazısını “Bourbaki bir grup genç Fransız matematikçinin ortak kullandığı bir takma ad, böyle bir kişi yok” diye bitirince onlar da “Boas bir grup genç Amerikalı matematikçinin ortak kullandığı bir takma ad, böyle bir kişi yok” söylentisini yaydı.

Yazdıkları kitaplarda yeni matematik kavramları üretseler bile bunlar üzerinden espriler türetmekten geri durmadılar. Süreklilik kavramını genelleştiren ve bir Bourbaki buluşu olan filtre kavramını anlattıkları kitapta bilerek yanlışlıkla “filtre eder” yerine “flört eder” yazmaktan gizli bir zevk aldılar.

Grup bir yandan çalışmalarını sürdürürken, 1948 yılında Bourbaki seminerlerini de başlatmıştır. Amacı matematik dünyasındaki gelişmeleri, o konuda uzmanlaşmamış matematikçilerin de anlayacağı şekilde anlatmak olan bu seminerlerde bugüne kadar binden fazla konuşma yapılmış ve her konuşmanın metni basılmış ve bu metinler halen referans olarak kullanılmaktadır.

Matematikçileri asık suratlı, şaka sevmeyen, sıkıcı insanlar olarak aklınıza getirdiğiniz zamanlarda bu bir grup başarılı bilim insanı ve onların hayali kahramanları gelmeli belki de…

Kaynak:

Türk ve Dünya Ünlüleri Ansiklopedisi

Ali Sinan Sertöz, Olmayan Matematikçi: Bourbaki, Bilim Teknik sayı: 585

Matematiksel

Yazıyı Hazırlayan: Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi, Marmara Üniversitesi, ardından uzun süre özel sektörde matematik öğretmenliği, eğitim koordinatörlüğü diye uzar gider özgeçmişim… Önemli olan katedilen değil, biriktirdiklerimiz ve aktarabildiklerimizdir bizden sonra gelenlere... Eğitim sisteminin içinde bulunduğu çıkmazı yıllarca iliklerimde hissettikten sonra, peki ama ne yapabilirim düşüncesiyle bu web sitesini kurmaya karar verdim. Amacım bilime ilgiyi arttırmak, bilimin özellikle matematiğin zihin açıcı yönünü açığa koymaktı. Yolumuz daha uzun ve zorlu ancak en azından deniyoruz.

Bunlara da Göz Atın

Sibernetik Biliminin Babası: Norbert Wiener

İngiltere’de kolej kampüsünün yanındaki buz tut­muş yol üzerinde, 11 yaşlarında bir çocuk kızağını yorgun argın …

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

ga('send', 'pageview');