Soğuk Savaş yıllarında ABD ile Sovyetler Birliği yalnızca uzaya çıkmak için yarışmadı. Aynı dönemde iki ülke, Dünya’nın derinliklerine ulaşmak için de iddialı projeler geliştirdi. Amaç, gezegenimizin kabuğunu mümkün olduğunca derine kadar delmek ve hatta mantoya ulaşmaktı.
Rusya’nın kuzeybatısındaki Kola Yarımadası; gölleri, ormanları, sisleri ve karla kaplı manzarasıyla ilk bakışta masalsı bir yer gibi görünür. Ancak bu doğal güzelliğin ortasında, eski bir Sovyet araştırma istasyonunun kalıntıları yer alır.
Harap olmuş binanın içinde, beton zemine gömülmüş ağır ve paslı bir metal kapak vardır. Bu kapak, dünyanın insan eliyle açılmış en derin çukurunun girişidir. Burası Kola Süper Derin Sondaj Kuyusu’dur.
12 bin 262 metre derinliğe ulaşan bu kuyu, Dünya üzerindeki en derin yapay noktadır. Öylesine derindir ki, zamanla çevresinde çeşitli efsaneler bile ortaya çıkmıştır. Kimilerine göre burası “cehennemin girişi”dir. Elbette bu yalnızca bir söylencedir. Yine de kuyunun ulaştığı derinlik, insanı şaşırtacak kadar büyüktür.
Kola Süper Derin Sondaj Kuyusu neden bu kadar önemlidir?
1960’larda ABD ile Sovyetler Birliği yalnızca uzayda değil, Dünya’nın derinliklerinde de birbirine rakipti. Bir yanda Ay’a ulaşma yarışı sürerken, diğer yanda bilim insanları gezegenimizin kabuğunu delip mantoya ulaşmanın yollarını arıyordu.
ABD bu alandaki ilk büyük girişimi 1958’de Project Mohole ile başlattı. Proje, Meksika açıklarındaki Guadalupe Adası yakınlarında, okyanus tabanından sondaj yapmayı hedefliyordu. Bilim insanları bu yolu seçti çünkü okyanus kabuğu, kıtasal kabuğa göre daha incedir. Bu nedenle mantoya ulaşmak için deniz tabanından sondaj yapmak daha uygun görünüyordu.
Ancak Project Mohole beklenen sonuca ulaşamadı. ABD ekibi deniz tabanında yalnızca 183 metre ilerleyebildi. Sovyetler ise 1970 yılında kendi derin sondaj projesini başlattı. Rusya’nın kuzeybatısındaki Kola Yarımadası’nda açılan bu sondaj kuyusu, zamanla bütün rekorları geride bıraktı.
Yine de Dünya’nın iç yapısı düşünüldüğünde bu derinlik sınırlıdır. Asıl hedef mantoya ulaşmaktı. Çünkü manto, Dünya’nın nasıl çalıştığını anlamak için kilit öneme sahiptir.
Volkanların oluşumu, depremler, levha hareketleri ve gezegenimizin zaman içindeki değişimi büyük ölçüde manto ile ilişkilidir. Bilim insanları mantodan doğrudan örnek alabilseydi, Dünya’nın iç yapısı hakkında yalnızca teorilerle ya da sismik verilerle öğrenemeyecekleri bilgilere ulaşabilirdi.
Fakat mantoya ulaşmak son derece zordur. Manto, çoğu yerde kilometrelerce kalınlıktaki kabuğun altında yer alır. Bazı özel bölgelerde tektonik hareketler manto kayaçlarını yüzeye yaklaştırır. Ancak bu kayaçlar bugünkü mantoyu değil, milyonlarca yıl önce yüzeye taşınmış eski örnekleri gösterir. Bu nedenle bilim insanları, mantoyu yerinde incelemek için doğrudan sondaj yapmayı hedefler.
Peki bilim insanları Kola Süper Derin Sondaj Kuyusu’nda ne buldu?
Aslında bu proje, yalnızca “Dünya’nın en derin deliğini açma” girişimi değildi. Amaç, gezegenimizin kabuğunu daha iyi anlamaktı. Kola Kuyusu bu açıdan bilim insanlarına çok değerli örnekler sundu. Ancak elde edilen sonuçların bazıları beklenenden oldukça farklıydı.
O dönemde jeologlar, belli bir derinlikten sonra granit yapıdan bazalt yapıya geçileceğini düşünüyordu. Fakat Kola sondajında böyle net bir geçiş bulunamadı. Bu durum, yer kabuğunun yapısı hakkındaki bazı kabullerin yeniden düşünülmesine yol açtı.
Bir başka şaşırtıcı bulgu ise derinlerde sıvı suya rastlanmasıydı. O yıllarda birçok bilim insanı, yer kabuğunun birkaç kilometre altında kayaların artık o kadar yoğun olacağını ve suyun bu bölgelerden geçemeyeceğini düşünüyordu.
Fakat Kola Kuyusu’ndan elde edilen veriler, yerin derinliklerinde suyla dolu çatlakların bulunabileceğini gösterdi. Bu da kabuğun sanıldığı kadar kapalı ve geçirimsiz bir yapı olmadığını ortaya koydu.
Daha da ilginç olanı, yaklaşık 7 kilometre derinlikte mikroskobik fosillere rastlanmasıydı. Bunlar, yaklaşık 2 milyar yıl öncesine ait tek hücreli deniz canlılarının kalıntılarıydı. Böylesine yüksek basınç ve sıcaklık altında bu kadar eski biyolojik izlerin korunmuş olması, araştırmacılar için son derece dikkat çekiciydi.
Ancak kuyu derinleştikçe sorunlar da arttı. Matkap uçları kırılıyor, kayaçlar beklenenden daha zor delinmeye başlıyordu. En büyük engel ise sıcaklıktı. Bilim insanları bu derinlikte sıcaklığın yaklaşık 100°C civarında olmasını bekliyordu.
Oysa kuyu 12 kilometreye yaklaştığında sıcaklık 180°C’ye ulaştı. Bu sıcaklık, kullanılan sondaj ekipmanlarının dayanabileceği sınırların ötesine geçiyordu. Derindeki kayaçlar da katı olmaktan çok, plastik gibi davranmaya başlamıştı. Bu nedenle daha derine inmek neredeyse imkânsız hâle geldi. Sondaj çalışmaları 1992 yılında durduruldu. Tesis birkaç yıl sonra tamamen kapatıldı.
Sonuç Olarak;
Bugün Kola Süper Derin Sondaj Kuyusu, artık aktif bir bilim merkezi değildir. Geriye yalnızca paslı metal bir kapak, terk edilmiş yapılar ve insanlığın Dünya’nın derinliklerine ulaşma merakını hatırlatan etkileyici bir hikâye kalmıştır. Yine de bu kuyu, bize çok önemli bir şeyi göstermiştir: Dünya’nın içi, sandığımızdan çok daha karmaşık, sıcak, hareketli ve şaşırtıcıdır.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- The deepest hole we have ever dug. Yayınlanma tarihi: 6 Mayıs 2019; Kaynak site: BBC. Bağlantı: The deepest hole we have ever dug
- Ask Smithsonian: What’s the Deepest Hole Ever Dug? Yayınlanma tarihi: 19 Şubat 2015; Bağlantı: Ask Smithsonian: What’s the Deepest Hole Ever Dug
Matematiksel
