19. yüzyıl bilim ve teknolojide büyük bir ilerleme çağıydı. Fizik, kimya ve matematikte peş peşe yeni fikirler ortaya çıkıyor, Avrupa’da modern bilim kurumları güç kazanıyordu. Ancak bu gelişmelerin içinde kadınlara ayrılan yer hâlâ çok dardı. Sophie Germain bu koşullar içinde matematikte iz bırakmayı başaran öncü kadınlardan biri oldu.
Kısaca Sophie Germain Kimdir?
Sophie Germain, 1776 yılında Paris’te varlıklı bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Küçük yaşlardan itibaren kitaplarla çevrili bir ortamda büyüdü. 13 yaşına geldiğinde Fransız Devrimi başlamış, Paris çalkantılı bir döneme girmişti. Sokaklardaki karışıklık nedeniyle uzun süre evde kalmak zorunda kalan Sophie, bu dönemde babasının kütüphanesindeki kitaplara yöneldi.
Onu en çok etkileyen hikâyelerden biri Arşimet’in ölümüydü. Anlatıya göre Arşimet, Syracuse’un Romalılar tarafından ele geçirildiği sırada bir geometri problemiyle uğraşıyordu. Yerdeki çizimlerine öylesine dalmıştı ki çevresindeki tehlikeyi fark etmedi. Bu hikâye, Sophie’nin zihninde matematiğe duyulan bağlılığın güçlü bir örneği olarak yer etti.
Kısa süre içinde matematikle daha ciddi biçimde ilgilenmeye başladı. Newton, Euler ve başka matematikçilerin çalışmalarını okuyabilmek için Latince ve Yunanca öğrenmeye çalıştı. Ancak ailesi, Sophie’nin bu yoğun ilgisini desteklemedi.
Başlangıçta onu sözlü olarak vazgeçirmeye çalıştılar. Bu işe yaramayınca geceleri çalışmasını engellemek için odasını ısıtmadılar ve ona mum vermediler. Fakat Sophie gizlice okumayı sürdürdü. Bir kış sabahı onu odasında, battaniyeye sarılmış halde, yanında matematik kitabı ile bulduklarında ailesi sonunda direnmekten vazgeçti.
1794’te Paris’te École Polytechnique kurulduğunda Germain on sekiz yaşındaydı. Bu okul, dönemin en önemli matematik ve bilim merkezlerinden biri haline gelecekti. Fakat Fransız Devrimi’nin eşitlik söylemine rağmen kadınlar okula kabul edilmiyordu.
Germain yine de okulun ders notlarına ulaşmayı başardı. Özellikle Joseph-Louis Lagrange’ın analiz derslerini takip etti. Kısa süre sonra kendi çalışmalarını “Monsieur LeBlanc” adlı bir erkek öğrenci adıyla Lagrange’a gönderdi.
Lagrange, kendisine ulaşan metinlerdeki matematiksel düşünceden etkilendi ve bu öğrenciyi tanımak istedi. Karşısında Sophie Germain’i gördüğünde şaşırdı; ancak yeteneğini reddetmek yerine onu destekledi.
Bu destek, Germain’in Paris’in bilim çevrelerinde tanınmasını sağladı. Daha sonra Legendre ve Gauss gibi dönemin en önemli matematikçileriyle de yazışmaya başladı. Gauss da uzun süre onu “Monsieur LeBlanc” adıyla tanıdı ve Germain’in gerçek kimliğini öğrendiğinde ise onun cesaretini ve matematik yeteneğini açıkça takdir etti.
Sophie Germain’ın Matematiğe Katkıları Nelerdir?
1808’de Alman fizikçi Ernst Chladni, Paris’te ilginç bir deney gösterdi. Üzerine kum serpilmiş ince bir levhayı keman yayıyla titreştirdiğinde, kum bazı bölgelerde toplanıyor ve levha üzerinde düzenli desenler oluşuyordu. Bu desenler, titreşen yüzeylerin matematiksel olarak nasıl açıklanabileceği sorusunu gündeme getirdi.
Bu problem yalnızca fizikçilerin değil, matematikçilerin de ilgisini çekti. Çünkü bir telin titreşimini anlamak daha önce diferansiyel denklemlerle mümkündü. Ancak iki boyutlu bir yüzeyin titreşimini açıklamak çok daha zordu. 1809’da Napolyon, elastik yüzeylerin matematiksel kuramını geliştirecek kişiye ödül verileceğini duyurdu.
1816’da Paris Bilimler Akademisi ödülü Sophie Germain’e verdi. Böylece Germain, Akademi’nin prestijli ödüllerinden birini kazanan ilk kadın oldu. Ancak bu başarı bile dönemin önyargılarını aşmaya yetmedi. Kadın olduğu için kendi ödül törenine katılmasına izin verilmedi. Akademi toplantılarına kabul edilmesi için birkaç yıl daha geçmesi gerekecekti.
Ödülden sonra Sophie Germain elastik yüzeyler üzerine çalışmayı sürdürdü. Bu alan daha sonra fizik ve mühendislik açısından önemli hale gelecekti. Ancak Germain’in matematikteki en önemli katkılarından biri, bambaşka bir alanda, sayı teorisinde ortaya çıktı. Bu katkı Fermat’nın Son Teoremi ile ilgiliydi.
Sophie Germain belirli asal sayı sınıfları için Fermat’nın iddiasını kanıtlamaya çalıştı. Bugün onun adıyla anılan Sophie Germain teoremi ve Sophie Germain asalları bu çalışmalardan doğdu.
Bir asal sayı p için 2p + 1 de asal ise, p sayısına Sophie Germain asalı denir. Örneğin 5 böyle bir asaldır; çünkü 2 × 5 + 1 = 11’dir ve 11 de asaldır. Germain’in yöntemi, Fermat’nın Son Teoremi’nin belirli durumları için güçlü bir ilerleme sağladı.
Fermat’nın Son Teoremi ancak 1995 yılında Andrew Wiles tarafından kanıtlanacaktı. Bu kanıt, Sophie Germain’in döneminde henüz bilinmeyen çok ileri matematiksel araçlara dayanıyordu. Yine de Germain’in çalışmaları, bu uzun yolun önemli erken adımlarından biri olarak matematik tarihinde yerini aldı.
Sonuç Olarak;
Sophie Germain’in çalışmaları matematikçiler tarafından bilinse de, dönemin önyargıları onun akademik bir kariyer kurmasına izin vermedi. Legendre ile sayı teorisi üzerine neredeyse eşit düzeyde fikir alışverişi yapıyor, Gauss gibi büyük matematikçilerden takdir görüyordu. Buna rağmen hiçbir zaman bir üniversitede görev alamadı. Hayatı boyunca çalışmalarını büyük ölçüde kendi başına, resmî kurumların dışında sürdürdü.
Babasının maddi desteği sayesinde uzun süre matematiğe zaman ayırabildi. Babası öldükten sonra ise ailesi ona destek olmayı sürdürdü. Bu durum, Germain’in evlenmeden ve akademik bir geliri olmadan çalışmalarına devam edebilmesini sağladı. Yine de bu özgürlük sınırlıydı.
Sophie Germain, 1829’da meme kanserine yakalandığını öğrendi. Buna rağmen matematikle ilgilenmeyi bırakmadı. Özellikle yüzeylerin eğriliği üzerine yapılan yeni çalışmaları takip etti ve Gauss ile yeniden temas kurdu. Gauss, Göttingen Üniversitesi’nin ona onursal doktora vermesi için girişimde bulundu; ancak bu çaba sonuç vermeden Germain’in sağlığı ağırlaştı. Sophie Germain, 27 Haziran 1831’de Paris’te hayatını kaybetti.
Resmî makamlar, ölüm belgesinde onun matematikçi kimliğine yer vermedi. Germain kayıtlara yalnızca gelir sahibi bir kadın olarak geçti. Bu ayrıntı, yaşadığı dönemin ona nasıl baktığını açık biçimde gösterir.
Ölümünden sonra Fransa’da bir sokağa ve kız çocukları için kurulan bir okula onun adı verildi. Sophie Germain Vakfı da 2003 yılında onun mirasını onurlandırmak amacıyla Sophie Germain Ödülü’nü oluşturdu.
Tarihe damga vuran diğer kadın matematikçileri tanımak isterseniz: Dünyayı Değiştiren Kadın Matematikçiler
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- Sophie Germain. La extraordinaria matemática francesa que tuvo que mentir para que la tomaran en serio. Yayınlanma tarihi: 11 Mart 2018. Kaynak site: BBC. Bağlantı: Sophie Germain. La extraordinaria matemática francesa que tuvo que mentir para que la tomaran en serio
- Thank You, Sophie, and I’m Sorry. Yayınlanma tarihi: 1 Nisan 2017. Kaynak site: Scientific American. Bağlantı: Thank You, Sophie, and I’m Sorry/
Matematiksel
