
2022 yılında Ukraynalı matematikçi Maryna Viazovska, matematiğin en prestijli ödüllerinden biri olan Fields Madalyası’nı kazandı. Böylece 2014 yılında ödülü kazanan Maryam Mirzakhani’nin ardından bu başarıya ulaşan ikinci kadın oldu.
Viazovska’nın ödülü kazanmasını sağlayan çalışması, ilk bakışta oldukça basit görünen bir soruyla ilgiliydi: Eş büyüklükteki küreleri, aralarında mümkün olduğunca az boşluk kalacak biçimde nasıl yerleştirebiliriz?
Bu soru, yüzyıllardır matematikçileri uğraştıran küre paketleme probleminin temelini oluşturuyor. Ancak Viazovska, problemi alışık olduğumuz üç boyutlu uzayda değil, sekiz boyutlu bir uzayda çözdü. Üstelik bunu yaparken matematiğin birbirinden oldukça farklı alanları arasında beklenmedik bağlantılar kurdu.
Maryna Viazovska Kimdir?
Maryna Viazovska, 2 Aralık 1984’te Ukrayna’nın başkenti Kiev’de doğdu. Matematiğe ilgisi okul yıllarında başladı. Daha sonra verdiği bir röportajda matematiği her zaman en anlaşılır ders olarak gördüğünü anlatacaktı. Sevdiği için matematiğe daha fazla zaman ayırıyor, çalıştıkça başarılı oluyor ve bu başarı onu matematiğe daha da yakınlaştırıyordu.
2005 yılında Kiev Taras Şevçenko Ulusal Üniversitesinden mezun oldu. Ardından Almanya’ya giderek Kaiserslautern Üniversitesinde yüksek lisansını tamamladı. Doktora çalışmalarını ise ünlü matematikçi Don Zagier’in danışmanlığında yürüttü ve 2013 yılında Bonn Üniversitesinden doktora derecesini aldı.
Viazovska’nın uzmanlık alanı sayı teorisi ve özellikle modüler formlardı. Bunlar, belirli matematiksel dönüşümler altında özel simetri özellikleri gösteren fonksiyonlardır. İlk bakışta soyut görünen bu çalışmalar, ilerleyen yıllarda onun en büyük başarısının anahtarını oluşturacaktı.

Doktorasının ardından Berlin’deki Humboldt Üniversitesinde araştırmalarını sürdürdü. 2017 yılında İsviçre Federal Teknoloji Enstitüsü Lozan’a (EPFL) katıldı ve 2018’de profesör oldu.
Ancak bilim dünyasının dikkatini asıl çeken gelişme, 2016 yılında yayımladığı çalışmasıydı. Viazovska, uzun yıllardır çözülemeyen sekiz boyutlu küre paketleme probleminin kesin çözümünü bulmuştu.
Küre Paketleme Problemi Nedir?
Bir manavda üst üste dizilmiş portakalları düşünelim. Portakalları rastgele yerleştirdiğimizde aralarında büyük boşluklar kalır. Ancak onları düzenli biçimde istiflediğimizde aynı alana daha fazla portakal sığdırabiliriz.
Matematikçiler bu soruyu ideal küreler üzerinden inceler. Amaç, eş büyüklükteki küreleri birbirleriyle örtüşmeden mümkün olan en yüksek yoğunlukta yerleştirmektir.
Paketleme yoğunluğu, kürelerin kapladığı hacmin toplam hacme oranıdır. Örneğin üç boyutlu uzayda eş kürelerle ulaşılabilecek en yüksek yoğunluk yaklaşık %74,05’tir. Başka bir deyişle, en iyi yerleşimde bile uzayın yaklaşık %26’sı boş kalır.
Johannes Kepler, 1611 yılında üç boyutlu uzaydaki en yoğun düzenin manavlarda gördüğümüz istiflemeye benzediğini öne sürdü. Ancak matematikçiler bu düşünceyi kanıtlamakta yüzyıllarca zorlandı.

Thomas Hales, 1998 yılında Samuel Ferguson’un katkılarıyla bilgisayar destekli bir kanıt ortaya koydu. Daha sonra Flyspeck projesi, kanıtın biçimsel doğrulamasını 2014 yılında tamamladı. Peki, aynı soruyu dört, beş veya sekiz boyutlu uzayda sorsaydık ne olurdu?
Matematikte boyut sayısını artırmak mümkündür. Üç boyutlu bir küreyi gözümüzde canlandırabiliriz. Sekiz boyutlu bir küreyi ise doğrudan görselleştiremeyiz. Ancak koordinatlar ve uzaklık kavramı sayesinde bu nesneleri matematiksel olarak tanımlayabiliriz.
Boyut sayısı arttıkça küre paketleme problemi çok daha karmaşık hâle gelir. Matematikçiler bazı yüksek boyutlarda oldukça düzenli ve yoğun yerleşimler keşfetmişti. Ancak bu düzenlerin gerçekten mümkün olan en yüksek yoğunluğu sağladığını kanıtlayamıyorlardı.
Sekiz boyutlu uzayda en güçlü aday, E₈ kafesi adı verilen özel bir nokta düzeniydi. Bu yapı, son derece yüksek simetrisiyle matematikçilerin uzun zamandır ilgisini çekiyordu. Ancak önemli bir soru yanıtsız kalmıştı: E₈ kafesinden daha yoğun başka bir yerleşim bulunabilir miydi?
Maryna Viazovska Sekiz Boyutlu Problemi Nasıl Çözdü?
Viazovska, 2016 yılında bu soruya kesin bir yanıt verdi. E₈ kafesinin sekiz boyutlu uzayda eş büyüklükteki küreler için mümkün olan en yoğun yerleşimi sağladığını matematiksel olarak kanıtladı.
Bunun için daha önce başka araştırmacıların geliştirdiği yöntemlerden yararlandı. Özellikle Henry Cohn ve Noam Elkies’in çalışmaları, küre paketleme yoğunluğuna üst sınır koymak için özel fonksiyonların kullanılabileceğini göstermişti.
Ancak uygun fonksiyonu bulmak son derece zordu. Viazovska, doktora çalışmalarından iyi bildiği modüler formları kullanarak matematikçilerin aradığı özelliklere sahip bir fonksiyon oluşturmayı başardı.
Bu fonksiyon sayesinde E₈ kafesinin yoğunluğundan daha yüksek bir paketleme yoğunluğuna ulaşılamayacağını gösterdi. Böylece uzun süredir en iyi aday olarak bilinen düzenin gerçekten en iyi çözüm olduğunu kanıtladı. Sekiz boyutlu uzayda elde edilen en yüksek paketleme yoğunluğu π⁴/384, yani yaklaşık %25,37’dir.
Viazovska’nın geliştirdiği yöntem kısa süre içinde başka bir büyük problemin çözülmesini de sağladı. Henry Cohn, Abhinav Kumar, Stephen Miller ve Danylo Radchenko ile birlikte 24 boyutlu uzaydaki en yoğun paketlemenin Leech kafesiyle elde edildiğini kanıtladı.
Viazovska’nın Çalışmaları Neden Önemli?
Viazovska’nın başarısı yalnızca sekiz boyutlu bir matematik problemini çözmekle sınırlı değildi. Çalışmaları, sayı teorisi, Fourier analizi ve geometri arasında yeni bağlantılar kurulmasını sağladı.
Küre paketleme problemleri, dijital iletişimde kullanılan hata düzeltme kodlarıyla da yakından ilişkilidir. Bu sistemlerde bilgiler matematiksel olarak noktalarla temsil edilmektedir. Noktalar arasındaki uzaklık arttıkça, iletim sırasında oluşan küçük hatalara rağmen gönderilen bilgiyi doğru biçimde belirlemek kolaylaşır. Bu nedenle yüksek boyutlu küre paketleme problemleri, bilgi teorisi açısından da önem taşır.
Uluslararası Matematik Birliği, Viazovska’ya özellikle sekiz boyutlu küre paketleme problemini çözmesi ve ilgili matematiksel alanlara yaptığı katkılar nedeniyle 2022 Fields Madalyası’nı verdi.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- ‘Mathematics is an unknown land’: meet Fields Medal winner Maryna Viazovska. Yayınlanma tarihi: 15 Temmuz 2022; Bağlantı: https://www.nature.com/articles/d41586-022-01920-8
- In Times of Scarcity, War and Peace, a Ukrainian Finds the Magic in Math. Yayınlanma tarihi: 5 Temmuz 2022; Bağlantı: https://www.quantamagazine.org/
Matematiksel



