İnsanlar riskleri çoğu zaman yanlış değerlendirir. Uçaktan korkar ama istatistiklere göre çok daha tehlikeli olan bisiklet sürmekten çekinmez. Riskleri doğru tartmak kolay değildir. Yine de karar teorisinin sunduğu bazı araçlar bu konuda yardımcı olur. Bunlardan biri mikromort birimidir.
Mikromort Nedir?
Küçük ama ölümcül riskleri karşılaştırmak ve anlatmak zor olur. Buna rağmen, günlük hayatta çoğu zaman tam da bu tür risklerle karşılaşırız. Bu yüzden ölüm riskini kolay anlaşılır biçimde ifade eden bir birime ihtiyaç duyarız.
Bu nedenle 1970’lerde Stanford Üniversitesi’nde karar analizi profesörü olan Ronald Howard, günlük hayattaki küçük ölüm risklerini karşılaştırmak için mikromort kavramını önerdi. Bir mikromort, milyonda bir ölüm olasılığı demektir.
Bu birim kullanışlıdır. Çünkü küçük riskleri tam sayılarla ifade etmeyi sağlar ve farklı riskleri doğrudan karşılaştırmayı kolaylaştırır. Örneğin genel anesteziden kaynaklanan ölüm riski, ameliyatın kendisi hariç, 100.000’de 1 kadardır. Bu da operasyon başına 10 mikromorta karşılık gelir.
Ulaşım örnekleri mikromortu daha anlaşılır kılar. Arabayla yaklaşık 400 kilometre yol gitmek 1 mikromorta denk gelir. Motosikletle yalnızca 10 kilometre gitmek de benzer bir risk yaratır. Buna karşılık ticari uçakla yaklaşık 1.600 kilometre uçmak ya da trenle yaklaşık 9.600 kilometre yol almak 1 mikromort civarındadır.
Daha riskli etkinliklerde değerler yükselir. Okyanusta yüzmek yaklaşık 3,5 mikromort, tüplü dalış 5 mikromort, maraton koşmak 7 mikromort, paraşütle atlamak ise yaklaşık 9 mikromorttur. Bu sayılar, farklı etkinliklerin ölüm riskini aynı ölçekte görmeyi sağlar.
Daha uç örneklerde risk çok daha yüksektir. BASE jump yapan biri, her atlayışta yaklaşık 430 mikromort risk alır. Everest’te ana kampın ötesine geçen bir dağcı için risk 12.000 mikromorta, yani yaklaşık 83’te 1 ölüm olasılığına ulaşır.
BASE jump yapmayan, Himalaya dağlarına tırmanmayan ve 80 yaşın altında olan çoğu kişi için hayatın en riskli günü muhtemelen ilk gündür. Doğumdan sonraki ilk gün yaklaşık 480 mikromort risk taşır. Bu da uzun mesafeli bir motosiklet yolculuğuyla karşılaştırılabilir.
Mikroömür Nedir?
Mikromort, tek seferlik ölüm risklerini karşılaştırmak için kullanışlıdır. Riski açık biçimde gösterir. Ancak uzun süre devam eden alışkanlıkları aynı netlikle açıklamaz. Örneğin bir sigara içmenin mikromort değeri düşüktür. Bu bilgi tek başına sigarayı düşük riskli gösterir. Oysa sigaranın asıl etkisi, yıllar içinde vücutta biriken zararla ortaya çıkar.
Mikroömür ise, yaşam süresindeki küçük kayıp ve kazançları göstermek için kullanılır. İstatistikçi David Spiegelhalter ve Alejandro Leiva, bu kavramı günlük alışkanlıkların etkisini daha anlaşılır kılmak için geliştirmiştir.
Hesap şu fikre dayanır: 25 yaşından sonra insanın önünde yaklaşık 1 milyon yarım saatlik yaşam dilimi kalır. Bu yüzden her yarım saatlik dilim 1 mikroömüre denktir.
Örneğin iki sigara içmek size 1 mikroömre mal olur. Yani bu sigaraları içtikten sonra beklenen yaşam süreniz yarım saat kısalır. İki sigara daha mı içtiniz? Bu da size bir mikroömür daha kaybettirir.
Yaklaşık 4,5 kilo fazlalık, günde 1 mikroömür kaybettirir. Günde bir alkollü içkiden fazlası, içki başına bir mikroömür daha götürür. Şehrin kirli havasında yaşamak ve solumak ise her gün yarım mikroömre mal olur.
Kötü haber bu. İyi haber ise iyi davranışlarla hesabınıza mikroömür ekleyebilmenizdir. 20 dakikalık egzersiz 2 mikroömür kazandırır. Meyve ve sebze yemek günde 4 mikroömür ekler. Günde iki-üç fincan kahve içmek de 1 mikroömür daha kazandırır. Yalnızca hayatta kalarak bile, tıbbi gelişmeler sayesinde günde 12 mikroömür kazanırsınız.
Mikromort ile mikroömür arasındaki temel fark zamanla ilgilidir. Bisiklet yolculuğu kazasız bittiğinde, o yolculuğun mikromort riski geride kalır. Ertesi gün aynı yolculuk yeni bir riskle başlar. Mikroömür ise birikir.
Sonuç Olarak
Peki her gün istatistiklere bakıp ömrümüzü uzatacak seçimler mi yapmalıyız? Ya da mümkün olduğunca az mikromort taşıyan etkinlikleri seçip mikroömür kazandıran alışkanlıklar mı edinmeliyiz?
Mikromort ve mikroömür, riskleri daha gerçekçi değerlendirmeyi sağlar. Ancak tek başına karar vermek için yeterli değildir. Çünkü bir davranışın sonuçları yalnızca ölüm riski ya da yaşam süresiyle ölçülemez. Örneğin yürüyüş yapmak mikroömür kazandırabilir. Ama aynı yürüyüş sırasında bir trafik kazası da yaşanabilir.
Bu nedenle mikromort ve mikroömür, kesin sonuç veren ölçüler değil, riskleri karşılaştırmayı kolaylaştıran araçlardır. Özellikle korkularımızın gerçek riskle ne kadar örtüştüğünü anlamaya yardımcı olurlar. Örneğin uçmaktan çekiniyorsanız, ticari uçuşların mikromort değerinin oldukça düşük olduğunu hatırlamak bakış açınızı değiştirebilir.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Veatch RM. Life and Death Decision Making, by Baruch A. Brody. Bioethics. 1989 Apr;3(2):147-51. doi: 10.1111/j.1467-8519.1989.tb00337.x. PMID: 11649246.
- Fry AM, Harrison A, Daigneault M. Micromorts–what is the risk? Br J Oral Maxillofac Surg. 2016 Feb;54(2):230-1. doi: 10.1016/j.bjoms.2015.11.023. Epub 2015 Dec 30. PMID: 26747014.
- The Creepy Calculus of Measuring Death Risk. Yayınlanma tarihi: 23 Mayıs 2025. Kaynak site: Scientific American. Bağlantı: The Creepy Calculus of Measuring Death Risk
Matematiksel
