Matematik

Gökkuşağı Nasıl Oluşur? Bir Gökkuşağının Ardındaki Matematik

Büyük matematikçi Isaac Newton gökkuşağının renklerini ışığın kırılmasıyla açıkladığında, şair John Keats bundan hiç hoşlanmamıştı. Keats, matematiksel açıklamaların doğanın bu tür harikalarının büyüsünü bozduğunu düşünüyor; şiirinde bilimin “bütün gizemleri kural ve çizgiyle” ortadan kaldırdığından yakınıyordu.

Oysa göreceğimiz gibi gökkuşağının matematiksel açıklaması da en az gökkuşağının kendisi kadar zariftir. Üstelik bunu anlamak için temel geometri bilgisi yeterlidir.

Gökkuşağı Renkleri Nasıl Oluşur?

Gökkuşağındaki renkler, tıpkı beyaz ışığın bir prizmadan geçerken renklerine ayrılması gibi, ışığın kırılması sonucunda ortaya çıkar. Güneş’ten gelen beyaz ışık aslında farklı frekanslardaki elektromanyetik dalgaların birleşimidir. Bu dalgalar aynı anda gözümüze ulaştığında ışığı beyaz olarak algılarız. Fakat farklı frekansları ayrı ayrı gördüğümüzde bunları farklı renkler olarak algılarız.

Görünür tayfın bir ucunda mor, diğer ucunda kırmızı bulunur. Diğer renkler ise bu ikisinin arasındaki frekanslara karşılık gelir. Görünür tayfın dışında kalan elektromanyetik dalgaları gözümüz algılayamaz.

Bir Güneş ışını küresel bir su damlasına ulaştığında ışığın bir bölümü yüzeyden yansır, bir bölümü ise damlanın içine girer. Işık havadan suya geçerken yön değiştirir; yani kırılır. Bunun günlük hayattaki tanıdık örneği, su dolu bir bardağa koyduğumuz pipetin kırılmış gibi görünmesidir.

Damlanın içine giren ışık arka yüzeye ulaşır. Burada ışığın bir bölümü dışarı çıkar, bir bölümü ise damlanın içinde geri yansır. Ardından damlanın diğer tarafından çıkarken yeniden kırılır.

Farklı frekanslardaki ışık, farklı miktarlarda kırılır.

Kırılmanın temel nedeni, ışığın bir ortamdan diğerine geçtiğinde hızının değişmesidir. Bunu kaba bir benzetmeyle şöyle düşünebiliriz: Bir alışveriş arabasını asfalt zeminden çimenlere çapraz biçimde sürdüğünüzü düşünün. Arabanın çimene önce giren tarafı daha erken yavaşlayacağı için arabanın yönü değişecektir.

Farklı renklerdeki ışık su içinde aynı miktarda yavaşlamaz. Güneş ışığı boşlukta yaklaşık saniyede 300.000 kilometre hızla ilerler ve farklı frekansların hepsi aynı hıza sahiptir. Işık suya girdiğinde frekansı, dolayısıyla rengi değişmez; ancak hızı frekansına bağlı olarak biraz değişir.

Bu fark oldukça küçüktür. Suyun kırılma indisi mor ışık için yaklaşık 1,34, kırmızı ışık için ise yaklaşık 1,33’tür. Ancak bu küçük fark bile Güneş ışığını renklerine ayırmaya yeter.

Gökkuşağı Neden Bir Yay Biçimindedir?

Şimdi gözümüze kırmızı ışık gönderen bütün yağmur damlalarını düşünelim. Bu damlaların her biri, Güneş’in tam karşı yönündeki doğrultuyla yaklaşık 42,52 derecelik bir açı oluşturacak şekilde konumlanmalıdır. Gözümüzden çıkan ve bu doğrultuyla aynı açıyı yapan bütün çizgileri bir araya getirdiğimizde bir koni elde ederiz.

Gözümüz bu koninin tepe noktasındadır. Bir koninin yüzeyine tepe noktasından baktığınızda gördüğünüz şekil bir çemberdir. Bu nedenle kırmızı ışık bize çembersel bir kuşak halinde görünür.

Aynı durum diğer renkler için de geçerlidir. Her rengin kırılma indisi biraz farklı olduğu için gökkuşağı açısı da biraz değişir. Böylece birbirinin içine geçmiş renkli çemberler oluşur. Kırmızı ışığın açısı daha büyük olduğu için birincil gökkuşağının dış kenarında kırmızı yer alır. Mor ise daha küçük bir açıyla geldiği için iç tarafta görünür.

Tam daireyi görmemenizin nedeni, Dünya’nın yoluna girmesidir. Ancak bir uçaktan aşağıya baktığınızda, bu durumda güzel bir dairesel gökkuşağı görebilirsiniz.

Fakat yerde durduğumuzda Dünya bu çemberin alt bölümünü kapatır ve biz yalnızca üst kısmındaki yayı görürüz. Eğer yağmur damlalarının üzerine çıkabilirsek — örneğin bir uçaktan aşağı bakıyorsak — uygun koşullarda tam dairesel bir gökkuşağı görmek mümkündür.

Aynı mantık diğer renkler için de geçerlidir. Her renk, kırılma indisindeki küçük fark nedeniyle biraz farklı bir açıyla gözümüze ulaşır. Böylece gökkuşağı iç içe geçmiş renkli çemberlerden oluşur. Birincil gökkuşağında kırmızı dış tarafta, mor ise iç tarafta yer alır.

Bazen İki Gökkuşağı Görmek de Mümkün

Bazen ana gökkuşağının üzerinde daha soluk ikinci bir yay görürüz. Birincil gökkuşağında ışık damlanın içinde bir kez yansır. İkincil gökkuşağında ise ışık damlanın içinde iki kez yansır.

Bu ikinci yansıma, ışığın daha fazla enerji kaybetmesine neden olduğu için ikinci gökkuşağı daha sönük görünür. Aynı zamanda gökkuşağı açısı da büyür ve yaklaşık 51 dereceye çıkar. Bu nedenle ikincil yay, birincil gökkuşağının üzerinde görünür.

İki iç yansımanın başka bir sonucu daha vardır: renklerin sırası tersine döner. Birincil gökkuşağında dışta kırmızı, içte mor bulunurken ikincil gökkuşağında dışta mor, içte kırmızı yer alır.

René Descartes da gökkuşağının geometrisini incelerken birincil ve ikincil gökkuşağını bu şekilde açıklamıştı. Descartes’ın birincil ve ikincil gökkuşağı taslağı.

Kuramsal olarak ışık damlanın içinde üç, dört ya da daha fazla kez yansıyabilir. Bu durumda üçüncül, dördüncül ve daha yüksek dereceli gökkuşakları ortaya çıkabilir. Ancak bunları gerçek koşullarda görmek son derece zordur.

Herkes Kendi Gökkuşağını Görür

Gökkuşağının ilginç özelliklerinden biri, her gözlemcinin aslında farklı damlalardan gelen ışığı görmesidir. Yanınızda duran biri sizinle aynı gökkuşağına bakıyor gibi görünse de, onun gözüne ulaşan ışık başka yağmur damlalarından gelir.

Bu nedenle gökkuşağı gökyüzünde sabit duran bir nesne değildir. Güneş’in, yağmur damlalarının ve gözlemcinin konumuna bağlı olarak ortaya çıkan optik bir görüntüdür.

Okuma Önerimiz: Bir Yağmur Damlasının Şekli Tam Olarak Nedir?


Kaynaklar ve İleri okumalar:

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.