Fizik

Entropi Nedir Ve Neden Her Zaman Artmak Zorundadır?

Entropi, yalnızca enerjinin değil, olasılığın ve bilginin de izini sürer.

Doğadaki pek çok süreç belirli bir yönde ilerler. Sıcak bir kahve zamanla soğur, birbirine karışan gazlar kendiliğinden yeniden ayrılmaz, kırılan bir bardak ise kendi kendine eski haline dönmez. Bu olayların ortak noktası, bazı durumların diğerlerinden çok daha olası olmasıdır.

Bu yönlülüğü açıklayan temel kavramlardan biri entropidir. Termodinamiğin İkinci Yasası’na göre, yalıtılmış bir sistemin toplam entropisi zamanla azalmaz; ya sabit kalır ya da artar. Entropi bu nedenle yalnızca ısı ve enerji dönüşümlerini anlamak için değil, doğadaki süreçlerin neden belirli bir yönde gerçekleştiğini açıklamak için de önemlidir.

entropi
Derli toplu bir oda alalım. Ardında da içine yüksek enerjili bir parçacık ekleyelim. Bu mesela küçük bir çocuk olsun. Zaman içinde oda karışacak, sonunda oda tam bir düzensizlik durumuna ulaşacaktır.

Entropi nedir sorusunun yanıtı ise çoğu zaman düşünüldüğünden daha ilginçtir. Başlangıçta termodinamiğin sınırları içinde ortaya çıkan entropi, zamanla bilimdeki en önemli kavramlardan biri haline gelmiş ve kuramsal fizikçilerin evrendeki en sıra dışı olguları anlamaya çalışırken kullandıkları temel araçlardan biri olmuştur.

Bu yüzden entropi kavramı bizi termodinamikten olasılığa, bilgi kuramından kara deliklere kadar uzanan çok geniş bir alana taşır.

Termodinamik Yasaları Nelerdir?

Enerjiyi ve enerji dönüşümlerini inceleyen fizik dalı termodinamiktir. Termodinamik; ısı, iş, sıcaklık ve enerji arasındaki ilişkileri ele alır. Basitçe söylemek gerekirse, enerjinin bir yerden başka bir yere ve bir biçimden başka bir biçime nasıl aktarıldığını açıklar. Klasik termodinamik yalnızca birkaç temel yasaya dayanır.

Bilim insanları enerjinin bir biçimden başka bir biçime dönüşmesinin pek çok yolunu keşfetti. Örneğin içten yanmalı motorlarda, yakıt moleküllerinin kimyasal bağlarında depolanan enerji yanma sırasında ısıya ve hareket enerjisine dönüşür. Bu tür süreçlerin temelinde Termodinamiğin Birinci Yasası vardır.

Birinci Yasa, enerjinin bir biçimden başka bir biçime aktarılabileceğini, ancak yoktan yaratılamayacağını ve yok edilemeyeceğini söyler. Başka bir deyişle, toplam enerji miktarı sabit kalır. Bu ilke enerjinin korunumu yasası olarak da bilinmektedir.

Termodinamiğin İkinci Yasası ise daha incelikli bir ilkeyi ifade eder. Bu yasa, enerji dönüşümlerinin yalnızca gerçekleşip gerçekleşemeyeceğini değil, hangi yönde gerçekleşeceğini de belirler. Bunun en önemli sonuçlarından biri, hiçbir gerçek enerji dönüşümünün bütünüyle verimli olmamasıdır.

Bu durum, sürekli hareket makinelerinin neden mümkün olmadığını da açıklar. Tarih boyunca mucitler, bir kez harekete geçirildikten sonra dışarıdan enerji almadan sonsuza kadar çalışacak makineler tasarlamaya çalıştı.

Ancak bu tür makinelerin temel bir sorunu vardır. Birinci Yasa gereği sistem yeni enerji üretemez. Üstelik İkinci Yasa, her dönüşümde enerjinin bir bölümünün kullanılabilirliğini kaybettiğini söyler. Sürtünme, ısı kaybı ve benzeri etkiler nedeniyle makine zamanla yavaşlar ve sonunda durur.

Bu iki yasa bazen esprili biçimde şöyle özetlenir. Birinci Yasa, “Kazanamazsın”; İkinci Yasa ise “Berabere bile kalamazsın” der.

İkinci Yasa’nın klasik ifadelerinden biri Rudolf Clausius’a aittir. Clausius 1856’da, tek sonucu ısının daha soğuk bir cisimden daha sıcak bir cisme aktarılması olan hiçbir fiziksel sürecin mümkün olmadığını söyledi. Günlük deneyimimiz de bunu doğrular. Sıcak bir cisim çevresine ısı verir ve soğur. Ancak tersi olası değildir. Bu davranışı açıklamak için fizikçiler “entropi” adını verdiğimiz bir nicelik kullanır.

Entropi Nedir?

Entropi çoğu zaman “düzensizliğin ölçüsü” olarak tanıtılır. Bu tanım ilk bakışta işe yarasa da yanıltıcıdır. Çünkü fizikte önemli olan, bir sistemin bize ne kadar düzenli ya da dağınık göründüğü değildir.

Entropinin daha temel anlamı, bir sistemin belirli bir genel durumunu oluşturacak kaç farklı ayrıntılı düzenleme bulunduğuyla ilgilidir. Bu olası düzenlemelerin sayısı arttıkça, sistemin entropisi de artar.

Örneğin hızlı hareket eden sıcak moleküllerin tamamının solda, daha yavaş ve soğuk moleküllerin ise sağda bulunduğu bir gaz düşünelim. Bu oldukça özel bir durumdur ve ancak sınırlı sayıda düzenlemeyle gerçekleşir.

Buna karşılık sıcak ve soğuk moleküllerin birbirine karıştığı durum, çok daha fazla sayıda farklı düzenlemeyle ortaya çıkabilir. Bu nedenle karışık durumun entropisi daha yüksektir.

Bunu daha somut görmek için, sıcak ve soğuk parçacıkları 5 kırmızı ve 5 mavi topla temsil edelim. Topların her birini birbirinden ayırt edilebilir kabul edersek, 10 topun tek sıra halinde toplam 10! = 3.628.800 farklı dizilişi vardır.

Şimdi yalnızca bütün kırmızı topların solda, bütün mavi topların sağda olduğu özel duruma bakalım. Kırmızı toplar kendi aralarında 5!, mavi toplar da kendi aralarında 5! farklı biçimde sıralanır. Dolayısıyla bu özel düzeni sağlayan dizilişlerin sayısı 5! × 5! = 14.400’dür. Bunun toplam içindeki payı 14.400 / 3.628.800, yani yaklaşık yüzde 0,4’tür.

zamanin-oku
Termodinamiğin ikinci yasasına göre izole bir sistemde entropi ancak artar. 

Ters düzeni, yani bütün mavilerin solda ve bütün kırmızıların sağda olduğu durumu da eklersek, tamamen ayrılmış iki düzen birlikte tüm olasılıkların yaklaşık yüzde 0,8’ini oluşturur. Geriye kalan yüzde 99,2’lik bölümde ise kırmızı ve mavi toplar bir ölçüde birbirine karışmıştır.

Başka bir deyişle, topların tamamen ayrılmış halde bulunması çok az sayıda düzenlemeyle mümkündür. Ancak karışmış halde bulunmaları ise çok daha fazla sayıda düzenlemeyle gerçekleşir. Bu nedenle karışık durumun entropisi daha yüksektir.

Entropi Nasıl Hesaplanır?

Bir sistemin entropisi, o sistemin belirli bir genel durumuyla uyumlu kaç farklı ayrıntılı düzenleme bulunduğuna bağlıdır. Bu olası düzenlemelerin sayısını W ile gösterirsek, en basit haliyle entropi S = log W biçiminde ifade edilir. Burada S harfi entropiyi göstermektedir.

Burada logaritma kullanılmasının önemli bir nedeni vardır. İki bağımsız sistemi birleştirdiğimizde olası düzenlemelerin sayıları toplanmaz, çarpılır.

Örneğin bir sistemin 8, diğerinin 128 olası düzeni varsa, birleşik sistemin toplam olasılık sayısı 8 × 128 = 1024 olur. Logaritma ise bu çarpımı toplamaya dönüştürür. Böylece birleşik sistemin entropisi, iki sistemin entropilerinin toplamına eşit hale gelir.

Entropi Nedir Ve Neden Her Zaman Artmak Zorundadır?
Entropinin matematiksel formülü Ludwig Boltzmann’ın mezar taşında yer almaktadır.

Fizikte entropi genellikle Boltzmann formülüyle hesaplanır: S = k ln W. Burada W, sistemin belirli bir genel durumuyla uyumlu olası mikroskobik düzenlemelerin sayısıdır. Buradaki k ise Boltzmann sabitidir ve değeri yaklaşık 1,380 × 10-23 joule/kelvin’dir.

Entropi ve Bilgi Arasındaki İlişki

Entropi yalnızca termodinamiğin değil, bilgi kuramının da temel kavramlarından biridir. Bir sistemin olası mikroskobik düzenlemelerinin sayısı arttıkça, sistemin tam olarak hangi durumda olduğunu belirtmek için gereken bilgi miktarı da artar.

Örneğin 8 olası durumu olan bir sistemi tanımlamak için 3 bit bilgi yeterlidir; çünkü 8 = 2³’tür. 128 olası durum için ise 7 bit gerekir. Böylece entropi ile bilgi arasındaki bağlantı, olası durumların sayısı üzerinden ortaya çıkar.

Bu ilişki özellikle Maxwell’in Cini düşünce deneyinde ve kara delik fiziğinde önemli hale gelir. Çünkü bu konularda temel soru yalnızca enerjinin nasıl davrandığı değil, bilginin korunup korunmadığıdır.


Kaynaklar ve İleri Okumalar:

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.

1 Yorum

  1. yazınız , ayrıntıdan uzak olmuş ve gayet anlaşılabilir olmuş.teşekkürler.