Filmlerde zaman yolcuları genellikle bir makinenin içine girer ve bir anda ortadan kaybolur. Sonra kovboyların, şövalyelerin ya da dinozorların arasında yeniden belirirler. Bilim insanları bu tür bir zaman yolculuğunu gerçek dünyada pek olası görmez. Ancak zaman yolculuğu fikrini bütünüyle saçmalık olarak da değerlendirmezler.
Hiç geçmişte yaptığınız bir hatayı düzeltmek istediğiniz oldu mu? Zaman yolculuğu fikrini bu kadar büyüleyici kılan nedenlerden biri de budur. Bilim kurgu filmlerinde bir zaman makinesi varsa hiçbir şey kalıcı değildir. Yanlış bir karar mı verdiniz? Geçmişe dönüp değiştirebilirsiniz. Peki bu gerçekten mümkün mü, yoksa zaman yolculuğu yalnızca bilim kurgunun sevdiği bir hayal mi?
Zamanda Yolculuk Mümkün mü?
Teorik olarak geleceğe yolculuk mümkündür. Ancak geçmişe yolculuk için aynı şeyi söyleyemeyiz. Modern fizik, zaman ve neden-sonuç ilişkisini büyük ölçüde Einstein’ın genel görelilik kuramıyla açıklar. Bu kuram, uzay ve zamanı birbirinden ayrı iki şey olarak değil, “uzay-zaman” adı verilen tek bir bütün olarak ele alır.
Genel görelilik, evrenin yapısını ve olayların birbirini nasıl etkilediğini bugüne kadar geliştirilmiş en güçlü kuramlardan biriyle açıklar. Üstelik bu kuram yüz yılı aşkın süredir pek çok deneyle yüksek hassasiyetle test edilmiştir.
Fizikçiler onlarca yıldır genel görelilik denklemlerini kullanarak zaman yolculuğunun mümkün olup olmadığını araştırıyor. İlginç olan şu ki, bazı denklemler zaman yolculuğuna izin veriyor gibi görünür. Ancak fizikte yalnızca denklemlerin tutarlı olması yetmez. Bir denklem kâğıt üzerinde çalışabilir, fakat gerçek evrende karşılığı yoksa fiziksel anlam taşımaz.
Zaman yolculuğuna karşı öne sürülen en önemli sorunlardan biri pratiktir. Bir zaman makinesi inşa etmek için “egzotik madde” adı verilen özel bir madde türüne ihtiyaç duyulur. Egzotik madde, negatif enerjiye sahip madde anlamına gelir. Günlük hayatta gördüğümüz bütün maddeler pozitif enerji taşır. Negatif enerjiye sahip madde ise çevremizde bulabileceğimiz sıradan bir şey değildir.
Kuantum mekaniği, negatif enerjili durumların teorik olarak oluşabileceğini gösterir. Fakat bu tür etkiler çok küçük miktarlarda ve çok kısa sürelerle ortaya çıkar. Bu yüzden, bir zaman makinesini çalıştıracak kadar egzotik madde üretmek bugün için gerçekçi değildir.
Yine de bu durum, zaman yolculuğunun kesin olarak imkânsız olduğunu kanıtlamaz. Belki gelecekte fizikçiler egzotik maddeyi daha iyi anlayacak. Belki de zaman yolculuğuna izin veren ama egzotik madde gerektirmeyen başka denklemler keşfedecekler. Bu nedenle sorun, doğrudan fizik yasalarının koyduğu kesin bir yasaktan çok, bugünkü teknoloji ve kuantum mekaniği anlayışımızın sınırlarıyla ilgili olabilir.
Zaman Yolculuğu İle İlgili En Önemli Engel Nedir?
Zaman yolculuğunun önündeki ikinci büyük sorun ise teknolojik değil, mantıksaldır. Geçmişe yolculuk fikri, zaman paradoksları adı verilen çelişkileri beraberinde getirir. Bu paradoksların birkaç türü vardır. Ancak en sorunlu olanlar, “tutarlılık paradoksları”dır.
Tutarlılık paradoksu, geçmişte yapılan bir değişikliğin, o değişikliği mümkün kılan olayı ortadan kaldırmasıyla ortaya çıkar. Bilim kurguda bu fikir sık sık karşımıza çıkar. Bir kişi geçmişe gider, bir olayı değiştirir, fakat yaptığı değişiklik kendi yolculuğunun nedenini ya da imkânını yok eder.
Bunu basit bir örnekle düşünelim. Diyelim ki bir zaman makinesine bindiniz ve beş dakika geçmişe gittiniz. Geçmişe varır varmaz zaman makinesini parçaladınız. Bu durumda, beş dakika sonra o makineyi kullanarak geçmişe gitmeniz artık imkânsız hâle gelir.
Fakat makineyi beş dakika sonra kullanamazsanız, geçmişe gidip onu parçalayamazsınız. Eğer geçmişe gidip makineyi parçalayamazsanız, makine sağlam kalır. Makine sağlam kalırsa, beş dakika sonra onu kullanıp geçmişe gidebilirsiniz. Geçmişe giderseniz de makineyi parçalarsınız.
Böylece mantıksal bir çıkmaz ortaya çıkar. Makine aynı anda hem parçalanmış hem de parçalanmamış olmak zorunda kalır. Bu ise mantıken imkânsızdır.
Paradoks, bir teorinin içinde mantıksal bir tutarsızlık bulunduğunu gösteren düşünsel bir problemdir. Bu yüzden tutarlılık paradoksları, yalnızca geçmişe yolculuğun tehlikeli olabileceğini söylemez. Daha güçlü bir şey söyler: Böyle bir yolculuk evrenin mantıksal yapısıyla bağdaşmaz.
Zaman Paradokslarını Yenmek Mümkün mü?
Yine de bazı fizikçiler, zaman yolculuğunu tümüyle yasaklamak yerine paradoksları ortadan kaldırmanın yollarını düşünür. Bu yaklaşımlardan biri, Rus fizikçi Igor Dmitriyevich Novikov’un “öz-tutarlılık ilkesi”dir. Novikov’a göre geçmişe gitmek teorik olarak mümkün olsa bile, geçmişi değiştirmek mümkün değildir.
Bu ilkeye göre evren, kendi tarihindeki tutarlılığı korur. Örneğin beş dakika geçmişe gidip zaman makinenizi parçalamaya çalıştığınızı düşünelim. Novikov’un yaklaşımına göre bunu başaramazsınız. Çünkü beklenmedik bir olay sizi durdurabilir. Sonuçta fizik yasaları bir şekilde devreye girer ve geçmişin çelişkili biçimde değişmesini engeller.
Bu bakış açısında zaman yolculuğu, geçmişi yeniden yazma fırsatı sunmaz. Daha çok, zaten yaşanmış olayların parçası hâline gelmek anlamına gelir. Yani geçmişe gidersiniz, fakat yaptığınız her şey geçmişin zaten içinde yer alır. Böylece evren tutarlı kalır; paradoks oluşmaz.
Ancak bazı fizikçiler bu açıklamanın bütün paradoksları çözmediğini düşünüyor. Eğer geçmişe yolculukla ilgili tek bir mantıksal çelişki bile çözümsüz kalırsa, zaman yolculuğu hâlâ sorunlu olur.
Bu noktada başka bir fikir devreye girer: paralel zaman çizgileri. Bu yaklaşıma göre zaman yolcusu geçmişe döndüğünde kendi geçmişine değil, başka bir zaman çizgisine gider. Böylece orada yaptığı değişiklikler, geldiği asıl zamanı etkilemez.
Örneğin bir kişi beş dakika geçmişe gidip zaman makinesini yok ederse, bunu başka bir zaman çizgisinde yapmış olur. Kendi geldiği zaman çizgisinde makine hâlâ sağlamdır. Bu yüzden geçmişe yolculuk paradoks oluşmaz. Çünkü kişi kendi yolculuğunun nedenini ortadan kaldırmamıştır.
Bu fikir, kuantum mekaniğindeki “çoklu dünyalar yorumu” ile benzerlik taşır. Bu yoruma göre evren, bazı olaylarda farklı olasılıklara ayrılabilir. Bir olasılıkta bir olay gerçekleşirken, başka bir olasılıkta farklı bir sonuç ortaya çıkabilir. Zaman yolculuğu da ancak böyle çoklu tarihlerin mümkün olduğu bir evrende tutarlı hâle gelebilir.
Yine de bu düşünce kanıtlanmış bir gerçek değildir. Bilim insanları henüz geçmişe yolculuğun mümkün olduğunu gösteren kesin bir kurama sahip değil. Fakat paralel zaman çizgileri fikri, zaman yolculuğunu mantıksal paradokslardan kurtarmanın en güçlü yollarından biridir.
Sonuç Olarak
Kısacası, geçmişe yolculuk mümkünse bile bu büyük olasılıkla filmlerdeki gibi tek bir geçmişi değiştirerek olmaz. Daha tutarlı senaryoda, zaman yolcusu başka bir zaman çizgisine geçer. Orada değişiklik yapabilir, ancak kendi geldiği geçmişi yeniden yazamaz.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- Time travel could be possible, butonly with parallel timelines. Kaynak site: Conversation. Yayınlanma tarihi: 24 Nisan 2022. Bağlantı: https://doi.org/10.64628/AAM.ykwvn99hf
- Shoshany, Barak. (2019). Lectures on faster-than-light travel and time travel. SciPost Physics Lecture Notes. 10.21468/SciPostPhysLectNotes.10.
Matematiksel
