Astronomi

Meryem el-Usturlabi: Bilinen İlk Müslüman Kadın Astronom

Günümüzde yönümüzü bulmak için teknolojinin son ürünlerinden olan küresel konumlandırma sistemlerinden yararlanıyoruz. Gökyüzünü gözlemlemek için yine modern teknolojinin ürünü teleskoplar kullanıyoruz.

Ama yüzlerce hatta binlerce yıl öncesinde bu aygıtlar yokken atalarımız yıldızları nasıl gözlemliyordu? Yönlerini nasıl buluyor, yıldızlar arasındaki mesafeleri nasıl ölçüyor ve dağların yüksekliğini nasıl hesaplıyorlardı? Bu soruların cevabı usturlap olacaktır.

Usturlap kelimesi, Eski Yunanca kökenlidir. Anlamı da yıldız tutan biçiminde düşünülmektedir. Yaklaşık 15 cm çapındaki büyük bir cep saatine benzeyen bu basit aletle gerçekten bir çok şeyin hesaplanması da mümkün olmuştur. Astronomlar, matematikçiler, coğrafyacılar ve diğer bir çok bilim insanı tarafından kullanılan usturlap, bu nedenle yakın zamana kadar popülerliğini korumuştur.

usturlap
Birçok astronomi problemi usturlabın ön yüzü kullanılarak çözülmektedir. Usturlabın ön yüzü iki tür parçadan oluşur: Sabit parçalar ve bir eksen üzerinde dönen hareketli parçalar. Sabit parçalar belli bir enlemde gökyüzünün görüntüsünü ve zaman cetvellerini gösterir. Dönen parçalarsa gökcisimlerinin günlük hareketini gösterir.

Yazılı kaynaklara göre, ilk usturlap MÖ 2. yüzyılda İznik’te yaşamış Hipparkhos tarafından bulunmuştur. Hipparkhos’tan sonra MS 375 yılında İskenderiyeli Theon usturlabın bilimsel olarak nasıl çalıştığını açıklamıştır. Devamında da bir çok bilgin gelişimine katkıda bulunmuştur.

Ancak bunların içinde bir tanesini yazımızda sizlere tanıtmak istiyoruz. Bu kişi bilinen ilk Müslüman kadın astronomi bilimcisi olan Meryem el-İcliyye veya diğer adıyla Meryem el-Usturlabi olacaktır. Kendisinin kısa hayat hikayesi, Müslümanların uygarlığa katkısından bahsedildiği zamanlarda, kadınların da bu katkıda her zaman büyük rolü olduğunu anımsamanızı sağlayacaktır.

Meryem el-Usturlabi Kimdir?

Kendisinin asıl adı Meryem el-İcliyye biçimindedir. 10. yüzyılda Suriye’nin Halep şehrinde yaşamıştır. Doğum ve ölüm tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Ancak matematik, geometri ve özellikle astronomi alanıyla ilgili olduğunu biliyoruz.

Kendisinin ayrıca, MS 1029’da ölen ünlü coğrafyacı ve astronom Coshiar Eljili’nin kızı olduğu da tahmin edilmektedir. ( Kimi referanslarda babasının adı Al-Ijliyy al-Asturlabi olarak da geçiyor.)

Meryem el-Usturlabi
Amman Ürdün Müzesi’ndeki 1001 İcat sergisinde Maryam al-Ijliya al-Astrulabiya’nın balmumu modeli. Kaynak: https://artsandculture.google.com

Ancak adı ne olursa olsun babasının Bağdat’ta tanınmış bir usturlap üreticisi olduğunu biliyoruz. Kendisinin ayrıca, dünyanın hayatta kalan en eski usturlabını icat ettiği kayıtlara geçen, bilim insanı Bastulus’un da ( Nastulus diye de bilinmektedir) çırağı olduğu düşünülüyor.

Bunun sonucunda genç Meryem matematik ve astronomi ile ilgili bir ortamda büyüyecekti. İlerleyen yıllarda babasının ölümünden sonra da usturlap yapmaya devam edecekti. Bu esnada da matematik ve astronomi konusunda kendisini geliştirmeye devam ettiği düşünülmektedir.

Meryem el-Usturlabi
Meryem el-Usturlabi yıldızlara uzanan kadın olarak da anımsanmaktadır.

Sonucunda usturlap yapımı esnasında karmaşık matematiksel denklemlerin çözülmesinin gerektiği için bu bir zorunluluktur. Kendisinin bu dönemde Mariam al Asturlabi olarak anılmaya başlandığı tahmin ediliyor.

Kaynaklar, yaşadığı süre içinde yapılmış olan en detaylı, hassas ve usta işi usturlapları kendisinin yaptığını söyler. Hatta tasarımlarının karmaşık ve yenilikçi olduğu da bilinir. Bunun sonucunda da kısa sürede  Hamdaniler’in Halep kolunun kurucusu ve ilk emiri olan Seyfüddevle el-Hamdânî’nin dikkatini çekmiş ve çalışmalarında devam etmesi için saraya davet edilmiştir.

Meryem el-Usturlabi
Usturlap yani yıldız tutan, hem gözlem hem hesap yapmak için kullanılmıştır. Yani usturlap hem bir hesap makinesi, hem bir pusula, hem zaman ölçer, hem de uzaklık ölçer olarak iş görür. Birbirinden farklı bu dört alet bir araya gelerek, neredeyse bir bilgisayar gibi çalışır.

Sonuç Olarak;

Ne yazık ki Meryem el-Usturlabi hakkında size aktarabileceğimiz bilgiler çok kısıtlıdır. Çevirilerde ve biyografilerde hakkında ayrıntılı olarak bilgi bulunmamaktadır. Hayatı, nasıl yaşadığı ve öldüğü hakkında neredeyse hiçbir bilgi yoktur. Buna rağmen, astronomide ve usturlap yapımında bilimsel bir dönüşüme büyük katkı sağlamıştır.

Meryem el-Usturlabi
Binti serisinin ilk kitabı 2015’te Tor Publishing tarafından yayımlanmıştı. Kitap, genç bir Humba kadını olan Oomza Uni’nin yıldızlararası bir üniversiteye kabul edilişiyle adım attığı maceraları anlatıyor. 

2016 yılında bilimkurgu yazarı Nnedi Okorafor’un ana karakteri Meryem olan ‘Binti’ adlı romanı Nebula Ödülü’nü aldı. Mariam, bilim kurgu romanı Binti’deki baş karakterin arkasındaki ilham kaynağıydı. Bu sayede de kendisini en azından hatırlama ve hatırlatma fırsatı bulduk.

Kendisinin yaptığı usturlaplardan hiçbiri, imzası bulunamadığı veya teyit edilemediği için bulunadı.“Ama yine de bıraktığı miras, kendinden sonra gelenlere ışık oldu. Günümüzde adı, Henry E. Holt tarafından 1990 yılında Palomar Gözlemevi’nde keşfedilen ana kuşak asteroidi 7060 Al-‘Ijliya’da yaşamaya devam ediyor. Ayrıca göz atmanızı öneririz: Beytül Hikme (Bilgelik Evi): 10. Yüzyılda Bağdat’ta Bilginin Zirve Yaptığı Yer


Kaynaklar ve ileri okumalar


Size Bir Mesajımız Var!

Matematiksel, 2015 yılından beri yayında olan ve Türkiye’de matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak veya Patreon üzerinden ufak bir bağış yaparak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.

Matematiksel


Sibel Çağlar

Merhabalar. Matematik öğretmeni olarak başladığım hayatıma 2016 yılında kurduğum matematiksel.org web sitesinde içerikler üreterek devam ediyorum. Matematiğin aydınlık yüzünü paylaşıyorum. Amacım matematiğin hayattan kopuk olmadığını kanıtlamaktı. Devamında ekip arkadaşlarımın da dahil olması ile kocaman bir aile olduk. Amacımıza da kısmen ulaştık. Yolumuz daha uzun ama kesinlikle çok keyifli.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu