Yeryüzünde aynaları onlarca metreye ulaşan dev teleskoplar kurabiliyoruz. Bu gözlemevlerinin bakımını yapabiliyor, cihazlarını yenileyebiliyor ve uzaya göndereceğimiz bir teleskoptan çok daha büyük sistemler inşa edebiliyoruz. Buna rağmen Hubble ve James Webb gibi teleskopları büyük maliyetleri ve teknik riskleri göze alarak uzaya gönderiyoruz. Bu da akla neden uzay teleskopları için çabalıyoruz sorusunuz getiriyor.
Bunun temel nedeni, Dünya atmosferinin yaşam için vazgeçilmez olsa da astronomik gözlemlerin önünde ciddi bir engel oluşturmasıdır.
Hubble Uzay Teleskobu bunun örneğidir. Hubble’ın 2,4 metrelik ana aynası, günümüzdeki büyük yer teleskoplarının aynalarıyla karşılaştırıldığında oldukça küçüktür. Ancak Hubble, atmosferin büyük bölümünün üzerinde çalıştığı için boyutundan beklenmeyecek kadar keskin ve derin görüntüler elde eder.
Uzay teleskoplarının asıl gücü de burada yatar. Daha karanlık bir gökyüzü görür, atmosferin bozduğu görüntülerden kurtulur ve yeryüzüne ulaşmayan ışık türlerini algılar.

Uzay teleskopları gerçekten tüm bu zahmete değer mi?
Şehirlerden uzak, açık ve Ay’sız bir gecede gökyüzünün tamamen karanlık olduğunu düşünebiliriz. Oysa atmosfer kendi başına hafifçe parlar. Güneş ışığının gün boyunca etkilediği üst atmosferdeki atom ve moleküller, geceleri zayıf bir ışık yayar.
Hava parıltısı adı verilen bu doğal ışıma, çıplak gözle her zaman fark edilmese de teleskopların algılamaya çalıştığı çok sönük gök cisimlerinin önünde bir arka plan oluşturur.
Bu durum, kalabalık bir ortamda fısıltıyı duymaya benzer. Arka plandaki ses yükseldikçe fısıltıyı ayırt etmek zorlaşır. Astronomlar da çok uzak bir galaksiden ya da sönük bir yıldızdan gelen az sayıdaki fotonu yakalamaya çalışırken atmosferin parıltısıyla karşılaşır. Uzaydaki bir teleskop bu ışıklı perdenin üzerine çıkar ve daha zayıf kaynakları seçer.
Atmosfer aynı zamanda sürekli hareket eder. Farklı sıcaklıklara ve yoğunluklara sahip hava katmanları, içlerinden geçen yıldız ışığının yönünü küçük miktarlarda değiştirir. Yıldızların göz kırpıyor gibi görünmesinin nedeni budur.
İnsan gözü için hoş görünen bu titreşim, teleskop görüntülerini bulanıklaştırır ve ince ayrıntıları siler. Uzay teleskopları ise atmosferik türbülansla hiç karşılaşmadığı için uzun süre boyunca kararlı ve keskin görüntüler elde ediyor.

Evren yalnızca görünür ışıktan oluşmaz
İnsan gözü elektromanyetik tayfın yalnızca küçük bir bölümünü görür. Oysa gök cisimleri radyo dalgalarından gama ışınlarına kadar çok geniş bir aralıkta enerji yayar. Her dalga boyu, evrenin farklı bir yönünü açığa çıkarır. Sorun şu ki atmosfer bu ışıkların önemli bir bölümünü yeryüzüne ulaştırmaz.
Atmosferin morötesi ışığın büyük kısmını, X-ışınlarını ve gama ışınlarını engellemesi Dünya’daki yaşamı zararlı ışımadan korur. Ancak astronomlar bu dalga boylarında parlayan gök cisimlerini incelemek için algılayıcılarını atmosferin üzerine çıkarmak zorundadır.
X-ışını teleskopları kara deliklerin ve nötron yıldızlarının çevresindeki aşırı sıcak maddeyi gözler. Gama ışını algılayıcıları ise büyük yıldız patlamaları ve nötron yıldızı birleşmeleri gibi evrendeki en enerjik olayları yakalar.
Atmosfer kızılötesi ışığın da büyük bölümünü, özellikle içerdiği su buharı nedeniyle soğurur. Kızılötesi gözlemler ise astronomi için özel bir önem taşır. Yıldızların doğduğu yoğun gaz ve toz bulutları görünür ışığı engellerken kızılötesi ışığı daha kolay geçirir. Bu nedenle kızılötesi teleskoplar bulutların içinde oluşan yıldızları ve gezegen sistemlerini görür.
Çok uzak galaksilerden yola çıkan ışık da evren genişledikçe daha uzun dalga boylarına kayar. Başlangıçta görünür ya da morötesi bölgede bulunan ışık, bize ulaştığında kızılötesine dönüşür. James Webb Uzay Teleskobu bu ışığı yakalayarak evrenin erken dönemlerinde oluşan galaksileri incelememizi sağlar.
Bu gözlemler, görünür ışıkta fark edemediğimiz birçok olayı keşfetmemizi sağladı. Gama ışını patlamalarını ilk kez Dünya yörüngesindeki Vela uyduları kaydetti. Kızılötesi uzay görevleri de görünür ışıkta son derece sönük kalan çok sayıda kahverengi cüceyi ortaya çıkardı.
Böylece astronomlar yalnızca yeni gök cisimleri bulmadı, yıldızların doğumundan kara deliklerin çevresindeki madde akışına kadar pek çok fiziksel süreci daha ayrıntılı incelemeye başladı.
Yer ve uzay teleskopları birbirinin rakibi değildir
Uzay teleskopları önemli üstünlüklere sahip olsa da her gözlem için en iyi çözüm değildir. Bir teleskobun roketin içine sığması, fırlatma sırasında oluşan titreşimlere dayanması ve yıllarca uzaktan çalışması gerekir. Arıza durumunda ona ulaşmak çoğu zaman mümkün değildir. Bu koşullar maliyeti artırırken aynanın büyüklüğünü de sınırlar.
Yer teleskoplarında ise aynı taşıma sınırlaması yoktur. Astronomlar çok daha büyük aynalar kullanabilir, cihazları düzenli olarak yenileyebilir ve arızalara doğrudan müdahale edebilir.
Örneğin Avrupa Güney Gözlemevi’nin Şili’de inşa ettiği Extremely Large Telescope, 39 metrelik ana aynasıyla Hubble’dan çok daha fazla ışık toplayacak. Buna karşılık atmosferin geçirmediği X-ışınlarını ya da gama ışınlarını hiçbir yer teleskobu gözleyemez.
Bu nedenle gökbilimciler iki sistemi birlikte kullanır. Uzay teleskopları atmosferin kapattığı pencereleri açar ve kararlı görüntüler sağlar. Yer teleskopları ise büyük aynalarıyla çok miktarda ışık toplar, geniş gökyüzü taramaları yapar ve uzay görevlerinin bulgularını ayrıntılı biçimde takip eder.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Lemaire, Philippe & Aschenbach, Bernd & Seely, John. (2013). Space Telescopes. 28. 10.1007/978-1-4614-7804-1_9.
- Why Have a Telescope in Space? kaynak site: NASA. Bağlantı: Why Have a Telescope in Space?
Matematiksel






