Ünlü Matematikçiler

Emmy Noether: Adını Matematik Tarihine Yazdıran Kadın

“Fizik yasalarının olağanüstü özelliği, onlara inanın veya inan­mayın, her yerde geçerli olmalarıdır,” der Amerikalı gökbilimci Neil deGrasse Tyson. Amerikalı fizikçi Alan Sokal ise şöyle de­miştir: “Fizik yasalarının sosyal kabullerden ibaret olduğuna ina­nanları, dairemin pencerelerinde o yasaları çiğnemeyi denemeye davet ediyorum. Ama hatırlatayım, dairem yirmi birinci katta. ” Peki nereden gelir fizik yasaları? Bu sorunun yanıtıyla ilgili isabetli bir öneri Emmy Noether isimli Alman ma­tematikçiden gelmiştir.

Doğanın temel yasalarının ardında simetrinin yattığını keş­feden Noether, böylece temel fizikteki en güçlü fikri ileri sürmüştür. Einstein da bu görüşteydi. Noether’in ölümü üze­rine New York Times’a yazdığı mektupta şöyle diyordu: “Fraulein Noether, yüksek eğitime kadınların da dahil olmaya başlamasın­dan bu yana kendini göstermiş en önemli ve yaratıcı matematik dehasıdır.”

Emmy Noether Kimdir?

Emmy Amalie Noether 1882’de orta sınıf Yahudi bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Zeki, arkadaş canlısı ve oldukça sevimli bir çocuk olarak tanımlanan Emmy rahat bir çocuk geçirdi. Matematiğe ilgisi babası ile başladı. Kısa bir sürede sağlam bir matematik kültürü kazandı. O dönemde Almanya’da büyüyen bir kız için eğitim fırsatları azdı. Üç yıl boyunca öğretmen olmak için eğitim alan Emmy 18 yaşında, kararını değiştirdi. Erlangen Üniversitesi’ne gayri resmi sıfatla devam etti.

1904’te, kurallardaki bir gevşeme sonunda Noether’in Erlangen’e resmi olarak kaydoldu. Ancak akademik kadroya girmesi mümkün olmadı. Bu nedenle Noether sonraki sekiz yılını üniversitede maaşsız veya pozisyonsuz çalışarak babasına öğretmenlik görevlerinde yardım ederek geçirdi.

Noether’in babası Max Noether, Erlangen’de önemli bir matematik profesörü idi. Bu Emmy Noether için bir avantajdı. Bu avantajı kullanması da Noether’in yüzyılın en büyük matematikçilerinden biri olma yolculuğundaki beklenmedik başarılarının ilkiydi. Tüm engellemelere ve önyargılarına karşın, Noether üniversiteyi bitirdi. 1907 yılında da doktorasını tamamladı.

Zamanının en etkili matematikçisi olarak kabul edilen David Hilbert, 1903’te Göttingen Üniversitesi’ne bir ziyarette bulunduklarında Noether ve babasıyla tanıştı. Noether’i en çok beğenen ve çalışmalarını taktir eden Hilbert Noether’i Göttingen’e gelmeye ikna etti. Bunu engelleyen yasasına rağmen onu bir fakülte pozisyonuna atamak için bir kampanya başlattı. Sonunda Noether’in derslerinin Hilbert’in adı altında listelenmesi koşuluyla üniversitede ders vermesine izin verildi.

Alman matematiği, diğer pek çok şey gibi, 1930’larda oldukça siyasallaştı. Emmy Noether, Göttingen’den kovulan ilk altı profesörden biriydi. Noether’in arkadaşları, onu yurtdışında bir üniversite pozisyonu bulmak için bir araştırma başlattı. Çok fazla Yahudi mülteci ve onları işe almak isteyen çok az yer vardı. Bu durumda kalıcı bir pozisyon bulmak kolay değildi.

Emmy Noether

Sonunda, Amerika Birleşik Devletleri’ndeki Bryn Mawr adlı küçük bir kadın kolejinde geçici bir görev bulundu. Noether teklifi kabul etti. Ancak Noether’in Bryn Mawr’daki zamanı trajik bir şekilde kısaydı. 1935 yılında yaratıcılığının ve gücünün zirvesinde ellili yaşlarının başında sürgünde öldü.

Noether Teoremi

Emmy Noether hem saf hem de uygulamalı matematiğe temel katkılar sağladı. En önemli başarısı Noether teoremi olarak kabul edilmektedir. Simetriler, çeşitli değişim ya da dönüşümlerin etkisi altındaki dünyanın değişmeden kalan ögeleridir. İlk bakışta bunun fizikle hiçbir ilgisi yokmuş gibi görünür. Ama tam tersidir. Çünkü Noether’in keşfine göre, fizik yasaları simetriden doğmuştur.

Örneğin, bir deneyi ister bugün ister önümüzdeki hafta yapın, her şeyin aynı olması koşuluyla aynı sonucu alırsınız. Bu, zaman-öteleme si­metrisi, fizikteki en ünlü yasalardan birini ortaya çıkarır. Bu enerjinin sıfırdan yaratılıp yok edilemeyeceğini, ancak bir biçimden diğerine dönüşebileceğini söyleyen enerjinin korunumu yasası. Konuyu detaylıca ele aldığımız bu yazımızı incelemenizi öneririz.

Simetrilerle fizik yasaları arasındaki bağlantı bir çok biçimde karşımıza çıkar. Hatta Noether’in teore­mi öylesine güçlüdür ki, fiziğin tümü altta yatan derin simetrile­rin sonucu olarak görülmektedir. Amerikalı fizikçi John Wheeler’ın sözleriyle, “Bir simetri ilkesinden en ekonomik biçimde türetilmiş olmayan hiçbir fizik yasası yoktur. “

Noether Halkaları

1921’de, resmi öğretim görevlisi olduktan sadece iki yıl sonra, Noether, matematikçilerin bugün bile hala üzerinde kafa yorduğu modern cebirin gelişimi üzerinde büyük bir etkisi olan bir makale yayınladı. Halka teorisi, halka adı verilen matematiksel nesnelerin incelenmesidir. Adına rağmen, bu halkaların daire veya halka şeklindeki nesnelerle ilgisi yoktur.

Halkalar temel soyut cebirsel yapılardır. Halkalar ile ilgili en basit örnek tamsayılardır. 0, 1, 2, 3, -1, -2, -3 vb. gibi sayılardan oluşan tamsayılar kümesi bir halkadır çünkü iki tam sayıyı toplar, çıkarır veya çarparsanız, her zaman başka bir tam sayı elde edersiniz. Sonsuz sayıda halka vardır ve her biri farklıdır. Bir halka sayılardan, fonksiyonlardan, matrislerden, polinomlardan veya diğer soyut nesnelerden oluşabilir. Önemli olan bunları toplamanın, çıkarmanın ve çarpmanın bir yolu olduğunu gösterebilmektir.

Noether, her seferinde bir halkaya odaklanmak yerine, tanımlanması kolay halkaların tümünün ortak bir iç yapıyı paylaştığını gösterdi. Bu halkalara günümüzde Noether halkaları denir. Paylaştıkları yapı, onları inceleyen matematikçilere yol gösteren bir harita gibidir. Matematikçiler Noether’ın haritasını sadece halka teorisinde değil, sayı teorisi ve cebirsel geometri gibi diğer alanlarda da kullanır.

Emmy Noether’i onurlandırmak için memleketi Erlangen”de bulunan bir plaket.

Noether kısa süren hayatında matematiği ve fiziği derinden sarstı. Karşılaştığı tüm ayrımcılıklara rağmen öğretmeye ve öğrenmeye devam etti. Yüz yıl sonra, onun matematiksel dehası ve “kırılmaz iyimserliği” hayran olunması gereken niteliklerdir.



Kaynaklar ve İleri Okumalar:

  • Sam Parc; 50 Visions of Mathematics; ISBN-10: 0198701810
  • Emmy Noether faced sexism and Nazism – 100 years later her contributions to ring theory still influence modern math; Yayınlandığı Yer: Conversation; Yayınlanma Tarihi: 15 Temmuz 2021; Bağlantı: https://theconversation.com

Dip Not:

Matematiksel, 2015 yılından beri yayında olan ve Türkiye’de matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konularda ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım

Matematiksel

Başa dön tuşu