Sosyoloji

Milgram Deneyleri Otoritenin Gücü Hakkında Bize Ne Öğretti?

Milgram deneyi, insanların otorite karşısında ne kadar ileri gidebildiğini gösterdi. Ancak asıl çarpıcı olan, itaati belirleyen koşulların düşündüğümüzden çok daha güçlü olmasıydı.

Bir insan, yaptığı şeyin yanlış olduğunu düşündüğü halde bir otoritenin emrine ne kadar ileri giderek uyabilir? Stanley Milgram’ın 1960’ların başında sorduğu soru buydu.

II. Dünya Savaşı’nın ve Holokost’un ardından birçok araştırmacı, sıradan insanların nasıl olup da büyük şiddet sistemlerinin parçası haline gelebildiğini anlamaya çalışıyordu. Adolf Eichmann’ın 1961’de Kudüs’te başlayan yargılanması da “emirleri uygulamak” ile kişisel sorumluluk arasındaki ilişkiyi yeniden gündeme taşımıştı.

Milgram da otoritenin sıradan insanların davranışlarını ne ölçüde değiştirebildiğini laboratuvar ortamında sınamak istedi. Yale Üniversitesi’nde verdiği ilanlarla farklı mesleklerden yetişkin erkekleri bir araştırmaya davet etti.

Milgram Deneyi Nasıl Gerçekleşti?

Milgram katılımcılara deneyin öğrenme ve hafızayla ilgili olduğunu söyledi. Laboratuvara gelen gerçek katılımcının yanında, aslında araştırma ekibinden olan başka bir kişi daha bulunuyordu. İkisi kura çekerek “öğretmen” ve “öğrenen” rollerini paylaşacaktı. Fakat kurada gerçek katılımcı her zaman öğretmen oluyordu.

Öğreneni yan odadaki bir sandalyeye bağladılar ve koluna elektrotlar taktılar. Öğretmen ise önünde çok sayıda düğme bulunan bir şok cihazının başına geçti. Cihaz 15 volttan başlıyor, her düğmede 15 volt artarak 450 volta kadar çıkıyordu. Düğmelerin üzerinde yalnızca sayılar yoktu; “hafif şok”, “güçlü şok”, “tehlike: şiddetli şok” gibi ifadeler de yer alıyordu. En sondaki düğmeler ise yalnızca XXX işareti taşıyordu.

Milgram Deneyi
Milgram’ın Ontario Bilim Merkezi’nde sergilenen orijinal deney düzeneği

Öğretmenin görevi, öğrenene kelime çiftleri öğretmek ve her yanlış cevapta bir öncekinin 15 volt üzerindeki düğmeye basmaktı. Gerçekte öğrenen hiç elektrik şoku almıyordu. Ancak öğretmen bunu bilmiyordu.

Deney ilerledikçe öğrenenin tepkileri de önceden hazırlanmış bir düzene göre değişecek biçimde plan yapılmıştı. Düşük voltajlarda rahatsızlığını belli ediyor, voltaj yükseldikçe bağırmaya başlıyor, daha sonra kalbinden rahatsız olduğunu söylüyor ve deneyden çıkarılmasını istiyordu. Daha yüksek seviyelerde çığlıkları artıyor, bir noktadan sonra ise tamamen sessiz kalıyordu.

Milgram Deneyi

Milgram Deneyinin Sonucu Ne Oldu?

Milgram’ın en çok bilinen deneyinde 40 katılımcının 26’sı, yani yüzde 65’i, cihazın son düğmesine kadar ilerledi. Bu sonuç psikoloji dünyasında büyük yankı uyandırdı. Çünkü katılımcıların önemli bir bölümü, karşıdaki kişinin ciddi biçimde acı çektiğini düşündükleri halde deneycinin talimatlarına uymaya devam etmişti.

Ancak Milgram burada durmadı. Deney düzeninde bazı ayrıntıları değiştirerek insanların ne zaman daha kolay itaat ettiğini, ne zaman direnmeye başladığını da araştırdı. Öğrenen katılımcıya yaklaştığında itaat azaldı. Fiziksel temas gerektiğinde oran daha da düştü. Deneyci ortamdan uzaklaştığında ya da başka kişiler emre karşı çıktığında da katılımcılar daha kolay direniyordu.

Peter Sarsgaard, The Experimenter isimli filmde psikolog Stanley Milgram rolünde oynadı. On yıllar boyunca bu deneyler birden fazla filme ilham kaynağı oldu.

Böylece deneyler yalnızca otoritenin gücünü değil, insanların hangi koşullarda bu güce karşı koyabildiğini de göstermeye başladı.

Milgram deneyi ahlaki açıdan tartışmalı olsa da, sosyal psikoloji alanında çığır açan bir araştırmaydı. Deneyden çıkan sonuca göre Milgram şöyle der. “En masum kişiler bile kendi ahlaki değerleri kapsamında yapmaları imkansız gözüken bir şeyi, otorite baskısı altındayken tereddütsüzce yaparlar”.

İnsanlar Neden İtaat Ediyor?

Milgram’ın deneyleri, itaati tek bir nedene bağlamanın mümkün olmadığını gösterdi. İnsanların davranışı; otoritenin ne kadar meşru göründüğüne, sorumluluğu kimin üstlendiğine ve mağdurla aralarındaki mesafeye göre değişiyordu.

En önemli etkenlerden biri sorumluluk duygusuydu. Deneye devam eden katılımcılar yaptıklarının sorumluluğunu daha çok deneyciye yüklerken, deneyi bırakanlar kendi kararlarının sorumluluğunu daha fazla üstleniyordu. “Ben sadece söyleneni yaptım” düşüncesi, kişinin kendi eylemiyle arasına psikolojik bir mesafe koymasını kolaylaştırabiliyor.

Deneyin küçük adımlarla ilerlemesi de önemliydi. Katılımcıdan bir anda çok yüksek voltaj vermesi istenmiyor, her yanlış cevapta yalnızca 15 volt artırması bekleniyordu. Böylece her yeni adım bir öncekinden çok farklı görünmüyordu.

Bir başka etken de düşünmek için zaman bulamamaktı. Katılımcı tereddüt ettiğinde deneyci hemen devam etmesini istiyordu.

Daha yeni çalışmalar da emir altında hareket ettiğimizde sorumluluk hissimizin zayıflayabildiğini gösteriyor. İnsanlar bir eylemi kendi kararlarıyla yaptıklarında, sonuç üzerinde daha fazla söz sahibi olduklarını hissediyor. Emir altında hareket ettiklerinde ise bu bağ zayıflayabiliyor.

Sonuç olarak

Sosyal psikoloji, insan davranışına dair en zor sorulardan bazılarını ele alır. Bunlardan biri de iyi insanların neden bazen korkunç eylemlerde bulunabildiğidir. Bu soruya tek ve kesin bir cevap vermek kolay değildir.

Yine de Milgram gibi deneyler önemli bir noktayı düşünmemizi sağlar: Davranışlarımızın ne kadarı kendi seçimlerimizin, ne kadarı içinde bulunduğumuz koşulların sonucudur? Otorite, sorumluluk duygusu ve bize biçilen roller, verdiğimiz kararları ne ölçüde değiştirebilir?


Kaynaklar ve İleri Okumalar:

  • ‘It was jaw-dropping’: The shocking lessons from an infamous experiment in obedience. Kaynak site: BBC. Yayınlanma tarihi: 19 Ekim 2026. Bağlantı: ‘It was jaw-dropping’: The shocking lessons from an infamous experiment in obedience
  • Haslam N, Loughnan S, Perry G. Meta-Milgram: an empirical synthesis of the obedience experiments. PLoS One. 2014 Apr 4;9(4):e93927. doi: 10.1371/journal.pone.0093927. PMID: 24705407; PMCID: PMC3976349.
  • Grzyb T, Dolinski D. Beliefs about obedience levels in studies conducted within the Milgram paradigm. Better than average effect and comparisons of typical behaviors by residents of various nations. Front Psychol. 2017;8:1632. doi:10.3389/fpsyg.2017.01632
  • Reicher S, Haslam SA. Rethinking the psychology of tyranny: the BBC prison study. Br J Soc Psychol. 2006 Mar;45(Pt 1):1-40; discussion 47-53. doi: 10.1348/014466605X48998. PMID: 16573869.

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.