Matematik

Mercanlardan Tığ İşlerine: Hiperbolik Geometri Nedir?

Mercanlardan tığ işi modellere kadar doğada ve gündelik yaşamda karşımıza çıkan şaşırtıcı şekillerin ardında hiperbolik geometri var. Peki, bu geometri bildiğimiz kurallardan neden farklı?

Denizin altında yaşayan mercanların kıvrımlı biçimlerini hiç fark ettiniz mi? Bazıları marul yapraklarına benzerken bazıları da dalgalı kumaş parçalarını andırır. Benzer şekilleri deniz yosunlarında ve bazı bitkilerin yapraklarında da görürüz. Peki, doğada bu kadar sık karşımıza çıkan bu kıvrımların matematikle nasıl bir ilgisi var?

Bu sorunun yanıtı hiperbolik geometri adı verilen bir matematik dalında saklıdır. Okulda öğrendiğimiz geometri, çoğunlukla düz yüzeylerle ilgilenir. Oysa doğadaki yüzeylerin hepsi düz değildir. Bazıları farklı yönlerde kıvrılır, dalgalanır ve alıştığımız geometrik şekillerden oldukça farklı biçimler oluşturur.

Hiperbolik geometri, bu tür şekillerin bir bölümünü anlamamıza yardımcı olur. Örneğin bazı mercanların ve deniz yosunlarının yüzeyleri, negatif eğrilikli geometrilere benzeyen özellikler gösterir. Matematikçiler bu yüzeyleri inceleyerek hem doğadaki biçimleri daha iyi anlar hem de farklı geometrik kuralları araştırır.

İlginç olan, bu geometrinin yalnızca doğada karşımıza çıkmamasıdır. Bir yumak iplik ve tığ kullanarak da hiperbolik yüzeylerin modellerini oluşturabiliriz. Ancak bu şekillerin matematiksel önemini anlamak için önce alıştığımız geometriden nasıl ayrıldıklarına bakmamız gerekiyor.

Hiperbolik Geometri Neden Bu Kadar Farklıdır?

Bir kâğıda üçgen çizdiğinizi düşünün. Kenarları ve açıları nasıl olursa olsun, üçgenin iç açılarının toplamı 180 derece olacaktır. Okulda öğrendiğimiz Öklid geometrisinin en temel kurallarından biri budur.

Ancak bu kural her yüzeyde geçerli değildir. Örneğin bir kürenin üzerinde üç açısı da 90 derece olan bir üçgen çizebiliriz. Böyle bir üçgenin iç açılarının toplamı 270 derecedir. Hiperbolik geometride ise tam tersi bir durumla karşılaşırız. Burada bir üçgenin iç açılarının toplamı her zaman 180 dereceden küçüktür.

Peki, bu farklılık nereden kaynaklanır? Yanıt, yüzeylerin eğriliğinde gizlidir. Düz bir kâğıdın Gauss eğriliği sıfırdır. Bir kürenin yüzeyi pozitif eğriliğe sahiptir. Hiperbolik yüzeylerin Gauss eğriliği ise negatiftir.

Negatif eğriliği gözünüzde canlandırmak için bir at eyerini düşünün. Eyerin ortası bir yönde aşağı doğru çukurlaşırken diğer yönde yukarı doğru yükselir. İşte bu, negatif eğriliğin en tanıdık örneklerinden biridir.

Hiperbolik geometrinin başka şaşırtıcı özellikleri de vardır. Öklid geometrisinde bir doğruya dışındaki bir noktadan yalnızca bir paralel doğru geçer. Hiperbolik geometride ise aynı noktadan, verilen doğruyu kesmeyen sonsuz sayıda doğru geçer.

19. yüzyılda Nikolay Lobaçevski ve János Bolyai, birbirlerinden bağımsız olarak bu geometriyi geliştirdi. O zamana kadar matematikçiler, Öklid’in paralellik hakkındaki kabulünü kanıtlamaya çalışıyordu. Bolyai ve Lobaçevski ise bu kabulü değiştirdiklerinde de tutarlı bir geometri kurabileceklerini gösterdi.

Nikolay Lobaçevski ve Hiperbolik Geometri
Nikolay Lobaçevski (1792–1856), János Bolyai’den bağımsız olarak hiperbolik geometriyi geliştiren matematikçilerden biridir.

Bu gelişme matematik tarihinde büyük bir dönüm noktasıydı. Ancak hiperbolik geometrinin nasıl göründüğünü anlamak kolay değildi. Matematikçiler uzun süre bu yüzeyleri çizimler ve soyut modeller üzerinden inceledi. Sonunda bir matematikçi, soruna oldukça alışılmadık bir çözüm getirdi.

Hiperbolik Geometriyi Bir Yumak İple Nasıl Oluşturabiliriz?

1997 yılında matematikçi Daina Taimina, hiperbolik yüzeylerin fiziksel modellerini tığ işiyle oluşturmanın bir yolunu geliştirdi. Bunun için yalnızca bir yumak ipliğe, bir tığa ve basit bir örgü kuralına ihtiyacı vardı.

Düz, dairesel bir örgü yaparken her yeni sıraya belirli sayıda ilmek ekleriz. Taimina ise belirli aralıklarla, örneğin her beş ilmekte bir yeni ilmek artırdı. Böylece örgünün çevresi giderek daha hızlı büyüdü. Bir süre sonra örgü düz duramaz hâle geldi ve kenarlarında dalgalanmalar oluştu.

Ortaya çıkan şekil, marul yapraklarını veya deniz mercanlarını andırıyordu. Ancak bu kıvrımlar rastgele oluşmuyordu. Düzenli ilmek artışı, negatif eğrilikli bir yüzeyin geometrisini taklit ediyordu.

Taimina’nın yöntemi, matematikçilerin uzun süre soyut modeller üzerinden incelediği hiperbolik geometriyi elle tutulur hâle getirdi. Öğrenciler artık bu yüzeylerin üzerinde üçgenler çizerek geometrik özelliklerini doğrudan inceleyebiliyordu.

Mercanlar, Tığ İşleri Ve Kozmos: Hiperbolik Geometri Yaşantımızı Nasıl Biçimlendiriliyor?
Taimina’nın örgülerinden ilham alan bilim yazarı Margaret Wertheim, Crochet Coral Reef (Tığ İşi Mercan Resifi) projesini başlattı. Dünyanın farklı ülkelerinden binlerce katılımcı, hiperbolik örgülerle büyük mercan resifi modelleri oluşturdu.

Hiperbolik Geometri Doğada Nerelerde Karşımıza Çıkar?

Matematikçiler hiperbolik geometrinin kurallarını keşfetmeden çok önce doğa, bu geometriye benzeyen şekiller oluşturuyordu. Mercanlar, deniz süngerleri, bazı deniz yosunları ve marul yaprakları bunun örnekleridir.

Bu biçimlerin ortaya çıkmasında büyüme önemli bir rol oynar. Örneğin bir yaprağın kenarları iç kısımlarından daha hızlı büyüdüğünde yüzey dalgalanmaya başlar. Benzer süreçler bazı mercanların kıvrımlı yapılarını da oluşturur.

Bu şekillerin canlılara sağladığı avantajlar da vardır. Geniş ve kıvrımlı yüzeyler, çevreyle temas alanını artırır. Özellikle sudaki besin parçacıklarını süzerek beslenen canlılar için bu özellik yararlı olabilir.

Hiperbolik geometri yalnızca yeryüzündeki şekilleri anlamamıza yardımcı olmuyor. Matematikçiler ve fizikçiler, negatif eğriliğin uzayın geometrisinde nasıl ortaya çıkabileceğini de araştırıyor.

Einstein’ın genel görelilik kuramı, uzay-zamanın geometrisinin kütle ve enerjiden etkilendiğini gösterdi. Ancak evrenin büyük ölçekteki uzaysal eğriliğinin pozitif, negatif veya sıfır olması ayrı bir sorudur. Güncel gözlemler, bu eğriliğin sıfıra çok yakın olduğunu gösteriyor.

Evrenin geometrisi ve olası topolojik yapıları hakkında daha fazla bilgi edinmek için Evrenin Şekli Nedir? Bilim İnsanlarına Göre 18 Olasılık Var başlıklı yazımıza göz atabilirsiniz.


Kaynaklar ve ileri okumalar:

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.