Biyoloji

Leonardo da Vinci’nin Ağaçlar Kuralı Gerçekten Doğru mu?

Leonardo’nun 500 yıl önce fark ettiği dallanma düzeni, ağaçların dış biçimini şaşırtıcı ölçüde açıklıyor.

Da Vinci’nin Şeytanları adlı dizide Leonardo da Vinci’nin yerel pazara gidip kuş satın aldığı etkileyici bir sahne vardır. Leonardo, satın aldığı kuşları serbest bırakır; uçuşlarını gözlemler ve çizimlerini yapar. Bu eskizler, doğadaki uçuş ilkelerini anlaması ve taklit etmesi için bir araçtır. Ancak bu, onun doğadan öğrendiklerinin yalnızca küçük bir bölümüdür.

Leonardo da Vinci (1452–1519), gerçek anlamda bir Rönesans insanıydı. Ressam, heykeltıraş, mimar ve mühendisdi. Doğayı taklit etmeye karar verdiğinde ise mühendislik ile biyoloji bilgisini bir araya getirmek amacıyla hayvanları ayrıntılı biçimde incelemeye başladı.

Uçan bir araç geliştirebilmek için kuşların yanı sıra yarasaları, yusufçukları ve hatta uçan balıkları gözlemledi; saatlerce düşündü, araştırdı ve çizimler yaptı. Yalnızca bilgi toplamakla yetinmedi, doğadan öğrendiği ilkeleri tasarımlarına uygulamaya çalıştı.

Leonardo insan bedenini, hayvanları ve bitkileri de aynı dikkatle inceliyordu. Ona göre insan bedeninin ve doğa kuvvetlerinin nasıl çalıştığını anlayabilirsek, doğayı taklit eden makineler geliştirmek için gerekli temeli de kurabilirdik. Bu nedenle farklı canlılarda ve koşullarda tekrar eden örüntüleri araştırdı. Bu gözlemlerinden biri, bugün Leonardo’nun ağaçlar kuralı olarak bilinen ilkedir

Leonardo’nun ağaçlar kuralı nedir?

Leonardo da Vinci’nin not defterlerinden birinden alınan bu eskiz, onun orijinal “ağaçların kuralını” göstermektedir.

Leonardo’nun toplamı yaklaşık 13 bin sayfayı bulan notları ve çizimleri arasında, bugün “Leonardo’nun ağaçlar kuralı” olarak bilinen bir gözlem de yer alır. Bu kurala göre, bir dal iki kola ayrıldığında, yeni dalların kesit alanları toplamı ana dalın kesit alanına yaklaşık olarak eşit kalır. Bir dalın yarıçapını merkeze alırsak bu ilişki, ana dalın yarıçapının karesinin iki yeni dalın yarıçaplarının kareleri toplamına eşit olmasıyla ifade edilir.

Başka bir deyişle, ağaç dallandıkça tek tek dallar incelir. Ancak aynı seviyedeki dalların toplam kesit alanı büyük ölçüde korunur. Bu düzen gövdeden başlayıp daha ince dallara doğru tekrar ettiği için ağaçlar kendine benzer, yani fraktalı andıran bir yapı sergiler.

Leonardo’nun kuralına göre bir dallanma noktasında oluşan ince dalların toplam kesit alanı, ana dalın kesit alanına yaklaşık olarak eşittir.

Ağaçlar Neden Leonardo’nun Kuralına Uyar?

Bir ağacın en ince dalları yalnızca birkaç yaprak taşır. Ancak bu küçük dallar birleşip daha kalın dallara bağlandıkça, aşağıdaki her dal giderek daha büyük bir yükü üstlenir. Gövde ise ağacın bütün dallarını ve yapraklarını taşır.

Bu nedenle dalların kalınlığı, taşıdıkları yükle birlikte gövdeye doğru artar. Çok sayıdaki ince dalın toplam kesit alanının onları taşıyan kalın dala yaklaşması, bu düzenli yük dağılımının doğal bir sonucu olarak düşünülebilir.

Rüzgâr da ağacın biçimini belirleyen önemli etkenlerden biridir. Yapraklar ve ince dallar rüzgârı yakalarken oluşan kuvvet, dallar boyunca gövdeye aktarılır. Ağaç, dallarını bu kuvvete dayanacak kadar kalınlaştırır. Fakat gereğinden fazla odun üretmek de enerji, su ve besin gerektirir.

Dolayısıyla ağacın hem sağlam hem de ekonomik bir yapı kurması gerekir. Leonardo’nun gözlemlediği dallanma oranı, dayanıklılık ile malzeme tasarrufu arasındaki bu dengeyle ilişkilidir.

Aynı yapı, ağacın su ve besin taşıma sistemi açısından da avantaj sağlar. Köklerden alınan su, gövdeden dallara ve en sonunda yapraklara ulaşır. Dallar çoğaldıkça suyun izleyebileceği yollar da artar. Böylece ağaç, geniş bir yaprak yüzeyini beslerken taşıma ağını tüm gövdeye dağıtır. Ancak bu iç sistem yalnızca dalların dış kalınlığına bağlı değildir; damarların sayısı ve çapı da ağacın farklı bölgelerinde değişir.

Bu dallanma düzeni ağacın birçok seviyesinde tekrar eder. Her aşamada benzer bir yapı ortaya çıktığı için ağaçlar fraktalları andıran kendine benzer bir görünüm sergiler. Leonardo’nun kuralı da bu karmaşık yapının altında yatan genel geometrik düzeni yakalar.

Sonuç Olarak

Son araştırmalar, Leonardo’nun kuralının ağaçların dış dallanma biçimini yaklaşık olarak açıklasa da iç yapıyı aynı doğrulukla yansıtmadığını gösteriyor. Özellikle suyu köklerden yapraklara taşıyan damarların çapı ve sayısı, dallanma boyunca değişiyor.

Bu nedenle ağacın dışındaki kesit alanı ilişkisi, iç damar sisteminde bire bir korunmuyor. Leonardo’nun kuralı yine de ağaçların genel geometrisini açıklayan güçlü bir yaklaşım olarak önemini koruyor.

Leonardo, doğayı incelemenin taşıdığı büyük potansiyeli yüzyıllar önce görmüştü. Ona atfedilen şu söz, bu yaklaşımını özetler: “İnsan zekâsı, doğanın buluşlarından daha güzel, daha yalın ve daha dolaysız bir şey geliştiremez; çünkü doğada hiçbir şey eksik ya da gereksiz değildir.”

Okuma Önerisi: Leonardo da Vinci’nin Zamanının Ötesinde Olduğunun Üç Kanıtı


Kaynaklar ve ileri okumalar:

  • Scientists debunk Leonardo da Vinci’s influential ‘Rule of Trees’ Yayınlanma tarihi: 2 Temmuz 2023. Kaynak site: ZME Science. Bağlantı: Scientists debunk Leonardo da Vinci’s influential ‘Rule of Trees’
  • Grigoriev, S.v & Shnyrkov, Oleg & Pustovoit, P. & Iashina, Ekaterina & Pshenichnyi, Kirill. (2022). Experimental evidence for logarithmic fractal structure of botanical trees. Physical Review E. 105. 10.1103/PhysRevE.105.044412.
  • Sopp SBD, Valbuena R. Vascular optimality dictates plant morphology away from Leonardo’s rule. Proc Natl Acad Sci U S A. 2023 Sep 26;120(39):e2215047120. doi: 10.1073/pnas.2215047120. Epub 2023 Sep 18. PMID: 37722036; PMCID: PMC10523467.
  • Minamino R, Tateno M. Tree branching: Leonardo da Vinci’s rule versus biomechanical models. PLoS One. 2014 Apr 8;9(4):e93535. doi: 10.1371/journal.pone.0093535. PMID: 24714065; PMCID: PMC3979699.
  • Sopp, S. & Valbuena, R.. (2023). Vascular optimality dictates plant morphology away from Leonardo’s rule. Proceedings of the National Academy of Sciences. 120. 10.1073/pnas.2215047120.

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.