Çamaşır, bulaşık, yemek, temizlik… Kimse ev işi yapmayı pek sevmez. Neyse ki günümüzde kullandığımız küçük ev aletleri, bu rutin işlere ayırdığımız zamanı büyük ölçüde azalttı. Bunun için teşekkür etmemiz gereken kişilerden biri de Lillian Gilbreth adlı bir kadındır.
Lillian Gilbreth, mühendislik, psikoloji ve yönetim alanlarını bir araya getiren öncü bir bilim insanıydı. Çalışanların daha az yorularak daha verimli çalışmasını araştırdı, engelli bireylerin iş yaşamına katılması için yöntemler geliştirdi ve fabrikalarda kullandığı ilkeleri ev işlerine uyarladı.
Yaşadığı dönemde ona “Bilimsel Yönetimin Annesi”, “Yönetimin First Lady’si” ve “Dünyanın En Büyük Kadın Mühendisi” gibi unvanlar verildi. Üstelik bütün bunlar, Amerika Birleşik Devletleri’nde feminist hareketin güç kazanmasından önce gerçekleşti.
Kısaca Lillian Moller Gilbreth
Lillian Evelyn Moller, 1878’de California, Oakland’da 9 çocuğun en büyüğü olarak doğdu. Babası varlıklı bir iş insanıydı, annesi ise 19. yüzyılın geleneksel ev kadını anlayışını temsil ediyordu. Aile, kızların erkeklere ait sayılan işlerle uğraşmaması ve kadınların üniversiteye gitmemesi gerektiğini düşünüyordu.
Lillian, ailesinin bu yaklaşımına rağmen üniversite eğitimi aldı. 1900 yılında California Üniversitesi Berkeley’den edebiyat lisans derecesiyle mezun oldu. Eğitimine Berkeley’de devam etti ve 1902’de edebiyat alanında yüksek lisans derecesi aldı.
1904’te Frank Bunker Gilbreth ile evlendi. Frank, çalışma hayatına duvar ustası olarak başlamış, daha sonra inşaat sektöründe ilerlemişti. Özellikle bir işin daha az hareketle, daha hızlı ve daha güvenli biçimde nasıl yapılabileceğini araştırıyordu. Örneğin bir duvar ustasının tek bir tuğlayı yerleştirirken yaptığı hareketleri inceliyor, gereksiz uzanma ve eğilmeleri ortadan kaldırmaya çalışıyordu.
Bir tuğla için harcanan birkaç gereksiz hareket önemsiz görünebilirdi. Ancak büyük bir binada kullanılan binlerce tuğla hesaba katıldığında bu hareketler ciddi bir zaman ve enerji kaybına dönüşüyordu. Frank’in pratik deneyimi ile Lillian’ın psikoloji bilgisi kısa sürede birbirini tamamladı.
Frank, yönetim ve çalışma hayatında psikolojinin önemini fark etmişti. Bu nedenle Lillian’ı psikoloji eğitimi almaya teşvik etti. Lillian önce Berkeley’de, ardından Brown Üniversitesinde bu alana yöneldi.
1915’te Brown Üniversitesinden psikoloji doktorası aldı. Tezinde bilimsel yönetim ilkelerinin öğretmenlerin çalışmalarını nasıl daha verimli hâle getireceğini inceledi. Böylece endüstri psikolojisi alanında doktora alan ilk kişi oldu.
Lillian Moller Gilbreth’in Zaman Yönetimi Stratejileri
Frank’in 1924’teki ölümüne kadar süren 20 yıllık evliliklerinde altı erkek ve altı kız çocukları oldu. Lillian, bir yandan çocuklarını büyütürken diğer yandan ailenin endüstriyel yönetim ve mühendislik danışmanlığı şirketi Gilbreth Inc.’de çalıştı. Şirket önce Rhode Island’daki Providence kentinde, ardından New Jersey’deki Montclair’da faaliyet gösterdi.
Gilbreth çifti, çalışanların bir işi yaparken attığı her adımı kamerayla kaydetti. Böylece gereksiz hareketleri belirleyip işlerin daha hızlı, güvenli ve daha az yorucu biçimde yapılmasını sağladılar.
Frank hayatını kaybettiğinde Lillian 46 yaşındaydı. Eşinin ölümünden yalnızca beş gün sonra, daha önce birlikte planladıkları Avrupa yolculuğuna tek başına çıktı. Prag’da düzenlenen Birinci Uluslararası Yönetim Kongresi’nde birlikte hazırladıkları bildiriyi sundu.
Eve döndüğünde aile şirketini tek başına yönetmeye başladı, çocuklarını büyüttü ve çalışmalarını yaklaşık 45 yıl daha sürdürdü. Ancak dönemin iş dünyası kadın danışmanlara mesafeli yaklaşıyordu. Lillian da bu engeli aşmak için çalışmalarını ev yaşamına ve kadınların çalışma koşullarına yöneltti.
Ailesine daha fazla zaman ayırmak isteyen Lillian, fabrikalarda geliştirdiği yöntemleri ev işlerine uyguladı. O dönemde insanlar mutfakları çoğunlukla gelişigüzel düzenliyordu. Ocağı bir köşeye, tencereleri başka bir yere, sık kullanılan malzemeleri ise ulaşılması güç dolaplara koyuyorlardı. Bu nedenle yemek hazırlayan kişi mutfakta sürekli dolaşıyor, eğiliyor ve gereksiz yere yoruluyordu.
Gilbreth, yemek hazırlarken yapılan hareketleri tek tek inceledi. Mutfak araçlarını kullanım sırasına göre yerleştirdi, tezgâh yüksekliğini kullanıcıya göre ayarladı ve sık kullanılan eşyaları kolay ulaşılacak noktalara taşıdı.
Ayrıca ev aletleri üreticileriyle birlikte çalışarak buzdolabı kapaklarına raf eklenmesine ve ayak pedalıyla açılan çöp kutularının geliştirilmesine katkı sağladı. Bu küçük değişiklikler, ev işlerinde harcanan zamanı ve gereksiz hareketleri azalttı. Bu yüzden Lillian Gilbreth, modern Amerikan mutfağını şekillendiren en önemli isimlerden biri sayılır.
Ardında Kalıcı Bir Miras Bıraktı
Lillian Gilbreth, 1935’te Purdue Üniversitesinin mühendislik alanındaki ilk kadın profesörü oldu. Endüstri Mühendisleri Derneğine ve Ulusal Mühendislik Akademisine seçilen ilk kadın olarak tarihe geçti. Ayrıca mühendislerin topluma sunduğu üstün hizmetleri onurlandıran Hoover Madalyası’nı alan ilk kadındı.
1920’lerde büyük mağazalarda çalışan kadınların yorgunluğunu azaltmak için dinlenme araları, çalışan bültenleri, öneri kutuları ve yetenek değerlendirmeleri gibi uygulamalar geliştirdi. Sivil savunma, savaş üretimi, yaşlanma ve engelli bireylerin rehabilitasyonu üzerine çalışan çeşitli başkanlık komitelerinde görev aldı.
1968’de aktif çalışma yaşamından çekildi ve 1972’de, 94 yaşında hayatını kaybetti. Yaklaşık bir yüzyıla yayılan yaşamında bilim insanı, mühendis, psikolog, anne ve iş kadını kimliklerini bir araya getirdi.
Lillian Gilbreth’in temel sorusu oldukça basitti: İnsanlar bir işi neden gereğinden fazla hareket ederek ve yorularak yapıyor? Bu soruya verdiği yanıtlar yalnızca fabrikaları değil, mutfakları, hastaneleri, okulları ve günlük yaşamın pek çok alanını değiştirdi.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- Learn Who We Have to Thank for the Term Work-Life Balance. Yayınlanma tarihi: 17 Mart 2021. Bağlantı: Learn Who We Have to Thank for the Term Work-Life Balance/
- Robert B. Lawson, E. Doris Anderson, Antonio Cepeda-Benito; A History of Psychology; Globalization, Ideas, and Applications; Routledge; 2nd edition;
Matematiksel
