Bu yazıyı okuyan bir erkekseniz, büyük olasılıkla bir kadından birkaç yıl daha erken öleceksiniz. Bu durum pek şaşırtıcı sayılmaz. Kadınlar uzun zamandır erkeklerden daha uzun yaşıyor ve dünyanın hemen her yerinde benzer bir tablo ortaya çıkıyor. Üstelik son yıllarda iki cinsiyet arasındaki yaşam süresi farkı daha da açıldı.
Kadınların erkeklerden daha uzun yaşaması yaygın bir eğilim olsa da aradaki fark tarih boyunca aynı kalmadı. Savaşlar, salgınlar, çalışma koşulları, sigara kullanımı ve sağlık hizmetlerindeki gelişmeler bu farkı zaman içinde değiştirdi.
Geçmiş toplumlarda beklenen yaşam süresi günümüze göre oldukça düşüktü. Bunun temel nedeni, insanların çoğunun otuz ya da kırk yaşında ölmesi değil, bebek ve çocuk ölümlerinin çok yaygın olmasıydı. Çocukluk dönemini geride bırakan birçok insan daha ileri yaşlara ulaşabiliyordu.
On dokuzuncu yüzyıldan itibaren temiz suya erişim, kanalizasyon sistemleri, aşılar, daha iyi beslenme ve tıptaki gelişmeler ölüm oranlarını düşürdü. Bunun sonucunda hem kadınların hem de erkeklerin beklenen yaşam süresi belirgin biçimde arttı. Ancak bu artış iki cinsiyette aynı biçimde gerçekleşmedi.
Kadınların Daha Uzun Yaşamasını Açıklayan Dört Etken
Kadınların daha uzun yaşamasını yalnızca genlere ya da hormonlara bağlayamayız. Biyolojik farklılıkların yanı sıra davranışlar, çalışma koşulları, sağlık hizmetlerinden yararlanma biçimi ve toplumsal beklentiler de bu sonuçta rol oynar.
1. Biyolojik farklılıklar
Kadınların erkeklerden daha uzun yaşamasında biyolojik farklılıklar önemli rol oynar. Kromozom yapısı, hormonlar, bağışıklık sistemi ve vücudun yağ depolama biçimi kadınlara bazı sağlık avantajları sağlar.
Kadınlar iki X kromozomu taşırken erkekler bir X ve bir Y kromozomu taşır. Bu fark, kadınları X kromozomundaki bazı zararlı gen değişikliklerine karşı daha dirençli hâle getirebilir. Erkeklerde ise bu değişikliklerin etkisini dengeleyecek ikinci bir X kromozomu yoktur.
Hormonlar da yaşam süresini etkileyen biyolojik farklara katkıda bulunur. Östrojen damarların esnekliğini korur, kandaki yağların düzenlenmesine yardımcı olur ve iltihaplanmayı azaltır. Bu etkiler, kadınların kalp ve damar hastalıklarıyla erkeklerden daha geç yaşlarda karşılaşmasını sağlar. Menopozla birlikte östrojen düzeyi düşünce bu koruma da azalır.
Kadınlarla erkekler yağı vücutlarının farklı bölgelerinde depolar. Erkeklerde yağ daha çok karın boşluğunda ve iç organların çevresinde toplanır. Viseral yağ adı verilen bu yağ dokusu, kalp hastalıkları ve tip 2 diyabet riskini artırır.
Kadınlarda ise yağ, özellikle menopoz öncesinde kalça, uyluk ve deri altında birikir. Deri altı yağ dokusu, iç organların çevresinde toplanan yağa göre daha düşük metabolik risk taşır. Bu biyolojik özellikler kadınların ortalama yaşam süresini uzatır.
2. Stresle başa çıkma ve riskli davranışlar
Kadınlar ve erkekler stresle farklı biçimlerde başa çıkar. Erkekler stresli dönemlerde sigara ve alkole daha fazla yönelir. Ayrıca daha hızlı araç kullanır, daha fazla risk alır ve şiddet içeren davranışlara daha sık karışır.
Kadınlar ise yaşadıkları sorunları arkadaşlarıyla ve aile üyeleriyle daha sık paylaşır. Güçlü sosyal bağlar stresi hafifletir, duygusal yükü azaltır ve sağlığı korur. Toplum genelinde görülen bu davranış farkları, kadınlarla erkekler arasındaki yaşam süresi farkını da etkiler.
3. Sağlık hizmetlerinden yararlanma
Kadınlar genç yetişkinlikten orta yaşlara kadar doktora erkeklerden daha sık gider. Rahim ağzı kanseri taramaları, mamografi ve düzenli kontroller, kadınların sağlıklarını daha yakından izlemesini sağlar.
Erkekler ise çoğu zaman belirgin bir şikâyet ortaya çıkmadan doktora başvurmaz. Koruyucu sağlık taramalarını da daha fazla erteler.
4. Eğitim ve çalışma koşulları
Eğitim düzeyi, gelirden çalışma koşullarına ve sağlık hizmetlerine erişime kadar pek çok alanı etkiler. Bazı ülkelerde genç kadınlar arasında üniversite mezunlarının oranı erkeklerden daha yüksektir.
Bu fark, erkeklerin fiziksel açıdan ağır veya iş kazası riski yüksek mesleklerde çalışma olasılığını artırır. Ayrıca erkekler savaş, trafik kazaları ve iş kazaları gibi dış nedenlere bağlı ölümlerle daha sık karşılaşır.
Hayvanlarda da dişiler daha mı uzun yaşar?
Kadınların erkeklerden daha uzun yaşamasına benzer bir durum birçok memeli türünde de görülür. Araştırmalar, incelenen memeli türlerinin büyük bölümünde dişilerin erkeklerden daha uzun yaşadığını gösteriyor.
Bu farkın nedenlerinden biri, erkekler arasındaki eş rekabetidir. Bazı türlerde erkekler eş bulmak, bölgeyi korumak ve rakiplerini uzaklaştırmak için sık sık çatışır. Büyük bir vücut geliştirmek, boynuz taşımak ve sürekli rekabet etmek de fazla enerji gerektirir. Bütün bunlar yaralanma ve ölüm riskini artırır.
Ancak hayvanlar âleminde tek bir kural yoktur. Dişi memeliler çoğu türde daha uzun yaşarken birçok kuş türünde erkekler daha uzun yaşar. Bu nedenle araştırmacılar yaşam süresi farkını kromozom yapısı, hormonlar, eş rekabeti, ebeveynlik yükü ve çevresel koşulların birlikte oluşturduğu bir sonuç olarak değerlendirir.
Kaynaklar ve İleri Okumalar:
- Why do women live longer than men?; Yayınlanma tarihi: 14 Ağustos 2018; Bağlantı: Why do women live longer than men
- Austad SN, Fischer KE. Sex Differences in Lifespan. Cell Metab. 2016 Jun 14;23(6):1022-1033. doi: 10.1016/j.cmet.2016.05.019. PMID: 27304504; PMCID: PMC4932837.
Matematiksel
