Matematik

Bilinen En Büyük Asal Sayı Ne Kadar Büyük?

Asal sayılar yüzyıllar boyunca matematikçilerin merakını cezbetti. Bugün ise bu sayıların peşindeki arayış, hem sayı teorisinin sınırlarını hem de bilgisayarların hesaplama gücünü zorluyor.

Asal sayılar, matematiğin en eski ve en temel kavramlarından biri. Yalnızca 1’e ve kendilerine bölünebilen bu sayılar, iki bin yılı aşkın süredir matematikçilerin ilgisini çekiyor. Uzun süre boyunca bu ilginin neredeyse hiçbir pratik karşılığı yoktu. Asal sayılar daha çok saf matematiğin, yani merak uğruna yapılan araştırmanın konusu olarak görülüyordu.

Bugün ise durum farklı. Asal sayılar modern kriptografiden sayı teorisine kadar pek çok alanda önemli bir rol oynuyor. Üstelik matematikçiler hâlâ giderek daha büyük asal sayılar bulmaya çalışıyor. Bunun en dikkat çekici örneklerinden biri, 2024 yılında keşfedilen ve 41 milyondan fazla basamağa sahip olan bilinen en büyük asal sayı.

Peki matematikçiler neden bu kadar büyük asal sayıların peşinde? Ve bu arayışta Mersenne asalları neden özel bir yere sahip?

En Büyük Asal Sayı Nedir?

Kaç tane asal sayı vardır? Öklid, Elementler adlı eserinin IX. kitabındaki 20. önermede şöyle der: “Asal sayılar, verilen herhangi bir asal sayı çokluğundan daha fazladır.” Günümüz matematikçileri bunu rahatlıkla “sonsuz sayıda asal sayı vardır” diye ifade eder.

Bu nedenle en büyük asal sayı diye bir şey yoktur. Ancak tarihin herhangi bir anında, bilinen en büyük asal sayı vardır. Son yarım yüzyılda bilinen en büyük asal sayıların çoğu, kökeni 1644 yılına kadar uzanan özel bir biçime sahiptir. Bu satırların yazıldığı sırada bilinen en büyük asal sayı 2¹³⁶²⁷⁹⁸⁴¹ − 1 biçimindedir.

bilinen en büyük asal sayı

Bu sayı tam 41.024.320 basamaklıdır. Peki bu sayıya kadar saymak ne kadar sürerdi? 2007 yılında bir yardım etkinliği kapsamında buna benzer bir deney yapıldı.

ABD’li Jeremy Harper, yüksek sesle 1 milyona kadar saydı. Günde 16 saat sayarak bunu tamamlaması 89 gün sürdü. Aynı hızla 41 milyona kadar saymak yaklaşık 10 yıl sürerdi. Üstelik sayılar büyüdükçe onları söylemek daha fazla zaman aldığı için gerçek süre bundan da uzun olurdu.

Mersenne Asalları Nedir?

Marin Mersenne (1588–1648), Katolik Minim tarikatına bağlı bir rahipti. Tarikatın adı da çağrıştırdığı gibi “minimum”, yani en küçük olma fikriyle ilişkiliydi. Yaşam tarzlarında perhiz, kendini sınırlama ve alçakgönüllülük önemliydi.

Yaşamının 29 yılını Paris’teki Minim manastırındaki hücresinde geçirdi ve buradan pek az dışarı çıktı. Buna rağmen kurduğu iletişim ağı olağanüstü genişti. Fransa’nın yanı sıra Hollanda, İtalya, İngiltere ve İspanya’daki kişilerle düzenli olarak mektuplaşıyor, hatta Küçük Asya’daki insanlarla bile iletişim kuruyordu.

Matematik dışında bir çok çalışma yapmasına rağmen Mersenne’in adı bugün en çok Mersenne sayılarıyla hatırlanmaktadır.

O dönemde matematik dünyasında kimin ne üzerinde çalıştığını öğrenmek istiyorsanız Mersenne’e sormanız yeterliydi. İnsanlar en yeni matematiksel keşiflerini ona yazıyor, böylece Mersenne’in çevresinde adeta bir bilim ağı oluşuyordu.

Mersenne de bu topluluğun farkındaydı ve ona Académie Parisienne adını verdi. Akademi 1635 yılında kuruldu. İlk zamanlarda üyeler birbirlerinin evlerinde buluşuyordu. Mersenne’in sağlığı kötüleşmeye başlayınca Paris’te yaşayan üyeler toplantıları onun manastırdaki küçük hücresinde yapmaya başladı.

Akademinin üyelerinin yaklaşık dörtte biri matematik üzerine çalışıyordu. Bu akademiyi örgütlemek, Mersenne’in en büyük başarısıydı. Diğer önemli çalışması ise asal sayılarla ilgili ortaya koyduğu formüldü.

Mersenne, 1644 yılında yayımladığı Cogitata Physica-Mathematica adlı kitabının önsözünde, p asal sayı olduğunda 2ᵖ − 1 biçimindeki sayıların da asal olacağını öne sürdü. Kısmen haklıydı. 2ᵖ − 1 biçimindeki bazı sayılar gerçekten asaldır, ancak p’nin asal olması sonucun da asal olacağını garanti etmez. Örneğin 11 asal olmasına rağmen 2¹¹ − 1 = 2047 = 23 × 89 olduğundan asal değildir.

Yine de Mersenne sayıları, büyük asal sayı arayışında son derece kullanışlıdır. Özel yapıları sayesinde asal olup olmadıkları verimli yöntemlerle test etmek mümkündür. Bu nedenle son yıllarda kırılan asal sayı rekorlarının büyük bölümü Mersenne asallarından gelmiştir.

Daha Büyük Asal Sayıları Nasıl Buluyoruz?

Şu an için bilinen en büyük asal sayı Great Internet Mersenne Prime Search, yani GIMPS projesi kapsamında Luke Durant’ın sağladığı bir bilgisayarda bulundu.

Bu sayının asal olduğunu, olası bütün bölenlerini tek tek deneyerek kanıtlamıyoruz. Böyle yapmaya kalksaydık evrenin ömrü bile yetmezdi. Bunun yerine dolaylı yöntemlerden yararlanıyoruz. Sayılar teorisi, belirli koşulları sağlayan bir sayının asal olduğunu göstermeye yarayan çeşitli testler sunar. Édouard Lucas, Mersenne asalları için bu türden ilk testi 1876 yılında geliştirdi.

Lucas, başlangıç değeri S₀ = 4 olan ve Sₖ₊₁ = Sₖ² − 2 bağıntısıyla ilerleyen bir sayı dizisi tanımladı. Asal bir k için, 2ᵏ − 1 sayısının asal olup olmadığını bu dizi yardımıyla sınamak mümkündür. Daha sonra Derrick Lehmer, Lucas’ın yöntemini sayı teorisi açısından temellendirdi. Günümüzde bu fikirlerin geliştirilmiş biçimleri, çok büyük Mersenne asallarını test etmek için bilgisayarlarda kullanılıyor.

Mersenne sayıları bilgisayarlar açısından özellikle ilgi çekicidir. Bunun nedeni ikili sayı sisteminde çok basit bir yapıya sahip olmalarıdır. Örneğin 2ᵏ − 1 biçimindeki bir sayı, ikili gösterimde art arda gelen k tane 1’den oluşur. Bilgisayarlar temel düzeyde ikili sistemle çalıştığı için bu yapı hesaplamaları kolaylaştırır.

Bu Kadar Büyük Asal Sayılar Ne İşe Yarar?

Matematikçiler iki bin yıldan uzun süre boyunca asal sayıları herhangi bir pratik uygulama düşünmeden incelediler. Ancak asal sayılar matematiğin birçok alanında temel rol oynadığı için bu çalışmalar boşa gitmedi.

1970’lerde ise asal sayılar, özellikle iletişimin güvenliğini sağlamak açısından büyük önem kazandı. Dijital bilgisayarların hızla güçlenmesi ve internetin yaygınlaşmasıyla banka bilgileri, kredi kartı numaraları ve özel mesajlar gibi hassas verilerin güvenli biçimde iletilmesi zorunlu hale geldi.

İdeal durumda bir mesajı şifrelemek kolay olmalı, şifreyi çözmek de kolay olmalıdır. Ancak bunu yalnızca mesajın ulaşması istenen kişi yapabilmelidir.

Asal sayıların matematiğinde iki temel problem öne çıkar: verilen bir sayının asal olup olmadığını verimli biçimde belirlemek ve asal değilse çarpanlarını bulmak.

Örneğin 35 basamaklı 31.365.200.496.026.831.601.085.857.193.172.999 sayısının asal olup olmadığı bir bilgisayar çok kısa sürede bulur. Üstelik kriptografi açısından bu hâlâ küçük bir asal sayıdır. Buna karşılık, iki büyük asal sayının çarpımından oluşan çok büyük bir bileşik sayıyı yeniden asal çarpanlarına ayırmak çok daha zor olacaktır.

Electronic Frontier Foundation, büyük asal sayıların keşfini teşvik etmek amacıyla yıllardır çeşitli nakit ödüller veriyor. Şimdi asal sayı meraklılarının önünde iki büyük hedef var.

Bunlardan ilki, en az 100 milyon basamaklı ilk asal sayıyı bulmak. EFF bu başarı için 150.000 dolarlık bir ödül belirlemiş durumda. GIMPS kapsamında yapılacak bir keşifte bu ödülün 50.000 doları keşfi yapan kişiye verilecek, kalan kısmı ise matematikle ilgili bir yardım kuruluşu ile GIMPS arasında paylaşılacak. Bir sonraki büyük hedef ise en az 1 milyar basamaklı ilk asal sayıya ulaşmak. Bunun için belirlenen ödül 250.000 dolar

Okuma Önerisi: Bir Sayısı Neden Asal Sayı Değildir?


Kaynaklar ve İleri Okumalar:

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.