SOSYAL BİLİMLER

Nepotizm Diğer Adıyla Ahbap Çavuş İlişkisi

Konumuz, çoğu zaman gözle görülür şekilde olmayan fakat özellikle son yıllarda iyice ayyuka çıkan, bir kısım insanların sırtını dayadığı, toplum tarafından da kanıksanan toplumsal bir sorun olarak nepotizm: arkadaş, akraba ya da adam kayırma. Bir nevi ahbap-çavuş ilişkisi.

Kamu örgütlerinde ve iş örgütlerinde karşılaşılan önemli sorunlar arasında olan nepotizm kavramı Latince ‘Nepot’, İngilizce ‘Nephew’ kelimelerinden türetilmiş olup yeğen anlamına gelmektedir. İtalyanca’da ise ‘ nepotismo’ olarak kullanılan bu kavram tarihte aileleri için çıkar sağlamaya çalışan Papa’ları tanımlamak amacıyla ortaya çıkmıştır. Türk Dil Kurumu bu kavramı ‘arkadaş veya akraba kayırma’ şeklinde açıklamıştır. Türkçe’de nepotizm anlamında iltimas, torpil, dayıcılık ve kohumbazlık sözcükleri de bulunmaktadır.

Nepotizm Nedir?

Oğlumun Ofisi

Bir kişinin bilgi, beceri, kabiliyet, başarı ve eğitim düzeyine göre değerlendirilmeksizin ya da işin gerekliliklerine bakılmaksızın sadece kan bağı ve akrabalık ilişkileri temel alınarak istihdam ve terfi ettirilmesidir. Akraba ve yakınların aynı iş yerinde işe alınması olarak ifade edilen nepotizm ayrımcılık içerir, bir kişinin beceri, kabiliyet ve eğitim düzeyine bakılmaksızın istihdam edilmesidir.

İngilizce adıyla ‘Kin selection’ veya ‘akraba kayırmacılığı’ insanlarda hatta bazı biyologlara göre hayvanlarda da olan doğal içgüdüsel bir davranıştır. Sosyal bilimlerde yer alan biyolojik/ekolojik yaklaşımlara göre ise nepotizmin rasyonel davranışlar sınıfına girdiği iddia edilmektedir. Dolayısıyla bu yaklaşıma göre nepotizm davranışı; keyfi, duygusal veya içgüdüsel değil, rasyonel ve seçilmiş bir davranış olarak kabul görmektedir.

Nepotizm Türkçe’de kayırmacılık olarak kullanılıyor olsa da aslında kayırmacılıktan daha azını ifade etmektedir. Görülen kayırmacılıklarda tanıdık, eş-dost kayırmacılığı için genellikle “kronizm”, siyasal ve dinsel kayırmacılık için “patronaj”, iktidara ve seçmen kesimlerine yönelik kayırmacılık için de “klientelizm” terimleri kullanılmaktadır.

Nepotizmin Ortaya Çıkış Serüveni

Nepotizm kavramının geçmişi Ortaçağ ve 17.yüzyılın sonlarına kadar uzanır. Rönesans öncesi Katolik Papalar ve psikoposlar kendi yakınlarına bazı pozisyonlar verdikleri için bu kavram ortaya çıkmıştır.

Papalar “İffetlilik”(Chastity) Yemini ettiklerinden dolayı evlenemezlerdi bu sebeple çocukları da olmazdı. Babadan oğula yetki devredermiş gibi çocukları olmadığı için kendi yeğenlerine mevki ve makam verirlerdi.

Bunun sonucunda süreç içinde kiliselerin etkinliği tartışılır hale gelmiş, bu durum Papanın yeğeni olmayan kişiler üzerinde olumsuz etki yaratmıştır.

Nepotizmin Çalışanlar Üzerinde Etkileri

Nepotizm öznel bir şekilde yapıldığından mağdur kişiler yaratmakta dolayısıyla örgütsel ilişkilere zarar vermekte, örgütsel bağlılığı zayıflatmaktadır. Yapılan ayrımcılıklar bazı kişileri yükseltici ve ayrıcalıklı konuma getirdiğinden konumu hak edenler tarafından memnuniyetsizlikle karşılanmakta, kişilerde adalet duygusunu sarsmaktadır.

Güven eksikliği yaşayan nepotizm mağduru çalışanlar kurumlarının adil olmadığını düşünmekte bu durum da iş tatmininde, motivasyonda ve performansta düşüşe sebep olmaktadır. Nepotizmin sonucu kayrılanlarda ise zafiyete neden olmaktadır.

Nepotizm demokrasi ve kurumsallaşmanın önündeki en büyük engellerden birisidir. Aynı zamanda kamu yararını da gözetmez. İşin gerekliliklerine sahip olmayan kişilerin göreve gelmesi sonucunda işlerin kötüye gitmesi kaçınılmazdır.

Türkiye bürokrasisinde özellikle hükumet sisteminde, üniversitelerde, yönetici atamalarında sıkça karşılaştığımız bir durum olan nepotizme çözüm liyakattir. Yani işe layık olanların işe gelmesi durumu.

Kurumları aile şirketlerine dönüştürmek, ilanları kişiye özel açmak, yükselmelerde arkadaş, akraba, tanıdık bir kol ya da sendika vs gibi bağlantılar ile sadece günü kurtarabiliriz. İnsanların emeğinin hakkı birilerinin iki dudağı arasında olmamalı esasen. Bu tarz işe almalar ve yükselmeler ile yetenekli iş gücü kaybedilmekte, gelişmenin önüne geçilmektedir.

İlknur ÇETİNKAYA

Okuma Önerisi: Eğitim Örgütlerindeki Mobbing ve Sinizm

Kaynakça

Büte, M. &Tekarslan E. (2010). Nepotizm’in Çalışanlar Üzerine Etkileri: Aile İşletmelerine Yönelik Bir Saha Araştırması
https://parlakjurnal.com/nepotizm-ve-gunumuz/

Matematiksel

İlknur Çetinkaya

Nelson Mandela'nın sözleri ile ‘’Bir toplum, kendini en belirgin biçimde çocuklarına nasıl davrandığıyla ortaya koyar. Başarımız, her toplumun en kırılgan fertleri ve aynı zamanda en büyük zenginliği olan çocuklarımızın mutluluğu ve sağlığıyla ölçülmelidir’’. Çocuklarımızın yaşamdan, öğrenmekten keyif aldığı, öğrenmenin sınıfların dört duvarı arasına hapsedilmediği, çocuklarımızın özgür hissettiği, oyun oynayabildiği, çocukluklarını yaşayabildikleri, başarılarının sınavla ölçülmediği, her birinin başarıyı yetenekleri ve ilgi alanlarında tattığı, yüzlerinden gülümsemenin eksik olmadığı güzel yarınlara

Bir Yorum

  1. Oldukça açıklayıcı ve öz bir yazı olmuş. Nepotizm ne yazık ki ülkemizin kronik bir problemidir. En azından tanımlar düzeyinde bilmemiz ve bunu önleyememiz gerekiyor. Teşekkürler.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu