Toplum ve Yaşam

Günümüzün Sorunu: Nepotizm Diğer Adıyla Ahbap Çavuş İlişkisi

Günümüz iş dünyasının en önemli sorunlarından birisi kayırmacılık olarak bilinir. Kayırmacılığın yoğun olduğu kurumlarda, yeteneğe ve bilgi birikimine göre iş bulmak kolay değildir. Çalışanların da, herhangi bir ayrıcalıklı birey ile rekabet halindeyseler, işlerinde yükselmeleri oldukça zordur. Kayırmacılık üçe ayrılır. Bunlar nepotizm, favorizm ve kronizimdir. Nepotizmde kayırmaya konu olan şey kan bağı iken; favorizm de eşdost, tanıdıklar; kronizim de ise politik tercihe yakınlıktır. Bu yazıdaki konumuz, son yıllarda iyice ayyuka çıkan ve, toplum tarafından da kanıksanan bir sorun olarak nepotizm olacak.

Nepotizm kavramı, Latincede “yeğen” anlamına gelen “nepos” sözcüğünden gelir. Türk Dil Kurumu bu kavramı ‘arkadaş veya akraba kayırma’ şeklinde açıklamıştır. Türkçe’de nepotizm anlamında iltimas, torpil, dayıcılık ve kohumbazlık sözcükleri de bulunmaktadır. Literatürde “Nepotizm” kavramının genelde olumsuz algılanmasının nedeni, Rönesans döneminde bazı Papa’ların yeğenleri için üst düzey işler bulma eğilimleri olmuştur.

Akraba Kayırmacılığı – Nepotizm Nedir?

Bir kişinin bilgi, beceri, kabiliyet, başarı ve eğitim düzeyine göre değerlendirilmeksizin ya da işin gerekliliklerine bakılmaksızın sadece kan bağı ve akrabalık ilişkileri temel alınarak istihdam ve terfi ettirilmesidir. Nepotizm, iş, siyaset, eğlence, spor, din ve diğer faaliyetler dahil olmak üzere çeşitli alanlarda akrabalara verilen kayırmacılık üzerine kuruludur Aile üyelerinize iyi bir iş bulmak için güç ve etkiyi etik olmayan bir şekilde kullanma eylemi olarak da tanımlanabilir. Kavram basitçe kendi aile üyelerini işe almak anlamına gelebileceği gibi, niteliksiz veya vasıfsız aile üyelerini sadece ailevi ilişkiye dayalı olarak işe almak ve ilerletmek anlamına da gelebilir.

İngilizce adıyla ‘Kin selection’ veya ‘akraba kayırmacılığı’ insanlarda hatta bazı biyologlara göre hayvanlarda da olan doğal içgüdüsel bir davranıştır. Sosyal bilimlerde yer alan biyolojik/ekolojik yaklaşımlara göre ise nepotizmin rasyonel davranışlar sınıfına girdiği iddia edilmektedir. Dolayısıyla bu yaklaşıma göre nepotizm keyfi, duygusal veya içgüdüsel değildir. Aksine, rasyonel bir davranış olarak kabul görmektedir.

Oğlumun Ofisi; Kayırmacılık biçimleri genel olarak meslek kurallarına aykırı davranışlar içerdiği
için eleştiri almış profesyonel olmayan uygulamalardır.

Nepotizmin Günümüz Dünyasına Yansımaları

İşletmeler normal koşullarda çalışanlarını seçerken adayın işin gerektirdiği özelliklere uyumu, eğitimi ve deneyimi, sektör ve bölüm bilgisi gibi konuları göz önünde bulundurmaktadır. Ancak söz konusu adayın işletmenin üst düzey yöneticilerinden biriyle veya işletme sahibiyle kan bağı olması, seçimi yapan bölümün objektifliğini kaybetmesine neden olur. Nepotizm demokrasi ve kurumsallaşmanın önündeki en büyük engellerden birisidir. Aynı zamanda kamu yararını da gözetmez. İşin gerekliliklerine sahip olmayan kişilerin göreve gelmesi sonucunda işlerin kötüye gitmesi kaçınılmazdır.

Nepotizm öznel bir şekilde yapıldığından mağdur kişiler yaratmakta dolayısıyla örgütsel ilişkilere zarar vermekte, örgütsel bağlılığı zayıflatmaktadır. Güven eksikliği yaşayan nepotizm mağduru çalışanlar kurumlarının adil olmadığını düşünür. Bu durum da iş tatmininde, motivasyonda ve performansta düşüşe sebep olmaktadır. Nepotizmin sonucu kayrılanlarda ise zafiyete neden olmaktadır.

Günümüzde nepotizm politika, yayıncılık ve hizmet sektöründe oldukça yaygın olarak ortaya çıkmaktadır. Nepotizm, geleneksel bağların ve ilişkilerin yoğun olarak yaşandığı ve piyasa mekanizmasının yeterince gelişmemiş olduğu ülkelerde daha yaygın olarak görülmektedir. Türkiye bürokrasisinde özellikle hükumet sisteminde, üniversitelerde, yönetici atamalarında sıkça karşılaştığımız bir durum olan nepotizme çözüm liyakattir. Yani işe layık olanların işe gelmesi durumu. Kurumları aile şirketlerine dönüştürmek, ilanları kişiye özel açmak, yükselmelerde arkadaş, akraba, tanıdık bir kol ya da sendika vs gibi bağlantılar ile sadece günü kurtarabiliriz. İnsanların emeğinin hakkı birilerinin iki dudağı arasında olmamalı esasen. Bu tarz işe almalar ve yükselmeler ile yetenekli iş gücü kaybedilmekte, gelişmenin önüne geçilmektedir.

Kaynaklar ve İleri Okumalar:

Matematiksel

Bir Yorum

  1. Oldukça açıklayıcı ve öz bir yazı olmuş. Nepotizm ne yazık ki ülkemizin kronik bir problemidir. En azından tanımlar düzeyinde bilmemiz ve bunu önleyememiz gerekiyor. Teşekkürler.

Başa dön tuşu