Ekonomi

Dolar İle Altının Birbirleri İle Ne Bağlantısı Vardır?

Günümüzde genellikle “para kötüdür” veya “para tüm kötülüklerin köküdür” gibi klişe sözler kullanılır. Ancak basit gerçek şu ki, eğer para olmasaydı dünya şu anda olduğundan çok daha kafa karıştırıcı bir yer olacaktı. Altının neden bu kadar değerli sayıldığı konusuna geçmeden önce muhtemelen para ile ilgili anlayışımızı revize etmemiz gerekiyor. Para ihtiyacımız olan ve istediğimiz şeyleri satın almamızın bir aracı olması dışında tam olarak nedir? Çoğu ekonomist, paranın iki şey olarak tanımlanabileceğini belirtir: bir değer deposu ve bir hesap birimi. Şimdi düşünelim. Ya para olmasaydı…

Diyelim ki iki küreğim var. Sadece bir tanesi bana yetiyor ve ihtiyacım olan şey ise arabamı sürükleyecek bir öküz. Şimdi bu fazladan kürekle öküz takas etmeye istekli birini bulmalıyım. Ancak sorunlar var. Ya fazladan bir öküze sahip olan köylünün benim küreğime ihtiyacı yoksa? Ya da belki öküzü olan kişi kürek ile öküzün eşdeğer olduğunu düşünmüyorsa?

Bunlar takas sistemi zamanında karşılaşılacak olası sorunlardı. Bu takas sistemi, isteklerin çakışması olarak bilinen bir şeye dayanıyordu. Sistem ancak iki kişinin eşit değerde olduğunu düşündükleri bir şeye ihtiyaç duydukları zamanlarda işe yarardı. Para, takas ekonomisinin sorunlarını çözdü. Bir şeyi para birimi olarak atarsanız ve sonra herkes bunun eşit derecede değerli olduğunu kabul ederse, artık takas edilecek malların veya hizmetlerin değerinde eşitlik konusunda endişelenmeye gerek kalmaz.

İlk Para Biçimlerini Kim Oluşturdu?

Bu sorunun cevabı tam olarak bilinmese de madeni para görevi gören ilk metal nesnelerin M.Ö.5000 civarında ortaya çıkmaya başladığı biliniyor. Lidyalılar ( Anadolu’ya yerleşmiş bir halk) M.Ö. 700 civarında sikke üretmeye başladılar. Kağıt para, MÖ 740 civarında Çin’de ortaya çıktı. Yıllar içinde, metal madeni para ve kağıt paraya ek olarak birçok şey örneğin Rai taşları, tuz, biber, kunduz postu, balina dişleri ve daha başka garip şey para birimi olarak kullanıldı. (Eski Roma’da “maaş – salary” kelimesi, Latince tuz anlamına gelen salarium kelimesinden türemiştir)

Rai taşları, Pasifik Okyanusu’nun güneyindeki Yap Adası’nda, para olarak kullanılan dev taşlardır.

Bu kısa tarihi bilginin neticesinde gördüğünüz gibi herhangi bir şey bir para birimi olarak kullanılabilir. Öyleyse neden altın insanlık tarihi boyunca neredeyse evrensel olarak son derece değerli olarak kabul edildi?

Altın Nasıl Bu Kadar Değerli Oldu?

Tarihin farklı dönemlerinde dünyanın dört bir yanından kültürler ve medeniyetler altının değerli olduğunu düşünmüştür. Tarihteki hemen hemen her uygarlık, altını bir para birimi veya para birimi destekçisi olarak kullanmıştır. Ancak şu soru hala devam etmektedir: Neden ve nasıl? Çoğunuz muhtemelen arz ve talep yasasına aşinasınız. Bu, ekonomik düşüncenin temel bir bileşenidir ve esasen şunları ifade eder: Yüksek talebe sahip ancak düşük arza sahip herhangi bir meta pahalı veya maliyetli olacaktır, çünkü herkese yetecek kadar yoktur. Arz ve talep yasasını aklımızda tutarak altının değerini hemen anlayabiliriz. Hiçbir zaman herkesin isteklerini karşılayacak kadar büyük bir küresel altın arzı olmamıştır ve bu da onu doğal olarak değerli kılar.

Renk açısından altın, bakır, gri, siyah veya beyaz olmayan yegane metallerdir. Bu bile tek başına değer katan bir faktördür. Altın reaktif de değildir, yani diğer elementleri birlikte reaksiyona sokarak altın elde edemezsiniz. Yeni saf altın bulmanın tek yolu, onu doğal durumunda keşfetmektir. Bu çok zordur çünkü altın nadir bulunmaktadır.

Bir para biriminin etkili olması için gerekli olan diğer bir husus da, kolayca taşınması veya nakledilmesi gerektiğidir. Altın eritilerek daha küçük madeni para veya külçe haline kolayca getirilir. Ayrıca yeniden üretmek veya sahtesini yapmak son derece zordur. Sonuçta bir para biriminde güvenlik en önemli faktörlerdendir. Para biriminin taklit edilmesi kolaysa, değeri azalır.

altın
Altın sadece bir ödül ve zenginlik sembolü değil, aynı zamanda bir metafordur. Altın madalya almak, altın kredi kartı sahibi olmak bir onurdur.

Dolar Altın İlişkisinin Başlangıcı

Yukarıda aktardığımız tüm özellikler nedeniyle tarih boyunca birçok hükümet para birimlerini desteklemek için altın kullandı ve bir altın standardı oluşturdu. Altın standardı, bir ülkenin para biriminin doğrudan altına bağlı bir değere sahip olduğu parasal bir sistemdir. Örneğin, 10 dolarınız varsa, bu 10 dolar değerinde altınınız olduğu anlamına gelir. Sahip olduğunuz para, varsayımsal olarak sahip olduğunuz bir miktar altını temsil eder. Bunun sonucunda da devletler bastıkları paralar karşılığında altın rezervi bulundurmak zorundaydı. ABD diğer uluslara dolar ihraç edip karşılığında altın rezervi bulundurmayı taahhüt etti.

Bu sayede de altın ile doların ilişkisi başladı. 1 Ons altın 35 dolara sabitlendi. Ancak, Bretton Woods Anlaşmasıyla getirilen Altın Döviz Standardı sistemi ancak 1971 yılına kadar devam etti. Sebebi, ABD’nin dış ticaretinin büyük boyutlara varan açıklar vermesi ile borçlu ülkeler arasına girmesi oldu.

Mükemmel bir altın standardı ekonomisinde, hükümete gidip dolarlarınızı eşit miktarda altınla değiştirebilirsiniz. Sonuçta bunlar aynı şeyi temsil eder. Altın standardının temel faydası, bir ülkenin ekonomisini istikrara kavuşturabilmesi ve enflasyon, borç ve bütçe açıklarına karşı koyabilmesidir. Ancak negatifler, pozitiflerden çok daha ağır bastığı için çoğu ülke, 20. yüzyılın bir noktasında altın standardını terk etmiştir. Çünkü bu sistem, mali krizler ve durgunluklar sırasında son derece sorunludur.

Altın Standarttı İle İlgili Sorunlar

Keynesyen ekonomi teorilerine göre (ekonomist John Maynard Keynes tarafından tasarlandı), bir hükümet durgunluk sırasında para harcayarak ve borçlanarak en iyisini yapacaktır. Devletin harcamalarını arttırması bir çok yeni iş yaratmakla kalmayacak, aynı zamanda iş sahibi insanlara bir gelir ve paralarını harcama imkanı verecektir. Ancak para biriminiz altınla destekleniyorsa, bu inanılmaz derecede zordur. Çünkü bu ekstra para için yeterince altın yoktur.

Altın bir kaynak olduğu için arz ve talep yasası onun için geçerlidir. Herkesin sonsuz isteği olduğu için sonsuz talep vardır. Paranız altınla desteklenmiyorsa ve bunun yerine bir itibari para (hükûmet kararına dayalı çıkartılan, altın, gümüş vs. karşılığı olmayan kağıt para) biriminin değeri, onu destekleyen hükümetin tam inancı ve kredisiyle desteklenir. Hükümet, ekonomideki para arzını en iyi olduğunu düşündüğü seviyelere yapay olarak değiştirebilir. Oysa ki bu durum altın standartlarında mümkün değildir.

Örneğin, 16. ve 17. yüzyıl İspanya’sını ele alalım. Bu ülke, Yeni Dünya’dan muazzam miktarlarda altın ve gümüş ithal ediyordu, bu da zamanla zenginlik hissini de beraberinde getirdi. Ancak değerli metaller zamanla muazzam bir enflasyon yarattı. Mallar ve hizmetler aşırı pahalı hale geldikçe, bunun nüfusun yoksul kesimleri üzerinde olumsuz etkileri oldu. İspanya’da üretilen pahalı mallar, yabancı ülkelerdeki daha ucuz mallarla rekabet edemeyeceğinden, zamanla ülkenin ihracatına da zarar verdi. Sonuç, İspanya’nın nihayetinde ekonomik bir felakete maruz kalmasıyla sonuçlandı.

Günümüzde Dolar Altın İlişkisi

Zaman değişip altın standartı ortadan kalksa da bu işin başını çeken ülke olan Amerika’nın para birimi olan dolar günümüzde hala sanki altın karşılığı varmış gibi dünyada kabul görmeye devam etmektedir. Günümüzde hala altın fiyatı ile dolar arasında bir ilişki vardır. Doların değeri yükselip alçaldıkça altın fiyatları üzerinde bir etki eder. Altın bir varlıktır. Bu nedenle içsel bir değeri vardır. Çoğunlukla doların değeri dünya çapındaki diğer para birimlerine göre arttığında, altının fiyatı ABD doları cinsinden düşme eğilimindedir.

Bunun nedeni, altının diğer para birimlerinde daha pahalı hale gelmesidir. Herhangi bir metanın fiyatı yükseldikçe, daha az alıcı olma eğilimindedir; başka bir deyişle, talep geriler. Tersine, ABD dolarının değeri düştükçe altın diğer para birimlerinde daha ucuz hale geldikçe değer kazanma eğilimindedir. Talep daha düşük fiyatlarla artma eğilimindedir.

Antik filozof Aristoteles, paranın dayanıklı, bölünebilir, tutarlı ve kullanışlı olması gerektiğini ve kendi başına bir değere sahip olması gerektiğini yazmıştı. Altın tüm bu özellikleri karşılar. Korku veya jeopolitik kargaşa zamanlarında, hükümetlere olan inanç azaldıkça tarihi metalin fiyatı yükselme eğilimindedir. Sakin zamanlarda, altın fiyatı düşme eğilimindedir. Belki de dünyanın en eski ve en çok bilinen para birimi olan altın, küresel ekonomik ve politik refah açısından önemli bir barometredir.

Kaynaklar ve ileri okumalar:

  • Joseph Pisenti; Answers to Questions You’ve Never Asked; Why is money backed by gold?
  • The Relationship Between Gold and the US Dollar; https://www.thebalance.com/

Matematiksel

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

İlgili Makaleler

Başa dön tuşu