Batık maliyetler, geri kazanılması mümkün olmayan harcama ve yatırımlardır. Tamamen rasyonel bir varlık, karar verirken bu maliyetleri dikkate almazdı. Ancak insan, kayıptan kaçınma eğilimi nedeniyle çoğu zaman bunu yapamaz.
Bu yanılgının temelinde çoğu zaman boşa çaba harcamış olma korkusu vardır. İnsan, verdiği ilk kararın yanlış olduğunu kabul etmek yerine, o karara daha fazla yatırım yapmayı seçebilir. Ancak bu davranışı yalnızca boşa gitmiş emek korkusu açıklamaz.
Bu yanılgıyı üniversite seçiminde açıkça görebiliriz. Diyelim ki bölümünüzün yarısına geldiniz ve artık bu alanın size ya da kariyer hedeflerinize uygun olmadığını fark ettiniz. Buna rağmen “bu kadar zaman ve para harcadım” diyerek devam etmeyi seçebilirsiniz. Oysa daha uygun bir alana geçmek, uzun vadede çok daha doğru bir karardır.
Aynı durum kişisel ilişkilerde de karşımıza çıkar. İnsan bazen artık kendisini mutlu etmeyen bir ilişkiyi yalnızca yıllarını verdiği için sürdürür. Geçmişte harcanan zaman, bugünkü mutsuzluğu görmeyi zorlaştırır.
Sağlık ve spor alanında da benzer bir tablo vardır. Sonuç vermeyen bir egzersiz ya da beslenme programına, sırf emek harcadığınız için bağlı kalabilirsiniz. Oysa daha etkili bir yöntem seçmek, önceki çabanızı değersiz kılmaz.
İş dünyasında da şirketler aynı hataya düşer. Bir ürün ya da hizmet artık kâr getirmediği hâlde, geliştirme ve pazarlama için çok para harcandığı gerekçesiyle sürdürülür. Böylece geçmiş yatırımı kurtarma isteği, gelecekte daha büyük kayıplara yol açar.
Batık Maliyet Yanılgısı Nedir?
Batık maliyet yanılgısını anlamamızda Amos Tversky ve Daniel Kahneman’ın çalışmaları önemli bir zemin hazırladı. İkili, 1972’de bilişsel yanlılıklar üzerine yaptıkları çalışmalarla insanların karar verirken her zaman rasyonel davranmadığını gösterdi. Bu yaklaşım, batık maliyet yanılgısı gibi birçok karar hatasını anlamanın yolunu açtı.
Ancak “batık maliyet yanılgısı” kavramını özellikle öne çıkaran isim Richard Thaler oldu. Thaler, 1980’lerde insanların bir işe zaman, para ya da emek yatırdıktan sonra, o işi sürdürme eğilimini ayrıntılı biçimde inceledi. Ona göre insanlar çoğu zaman gelecekte ne kazanacaklarına değil, geçmişte ne harcadıklarına bakarak karar verir.
Thaler’ın çalışmalarını Hal Arkes ve Catherine Blumer’ın 1985’te yaptığı deneyler izledi. Bu deneylerden birinde katılımcılara aynı hafta sonu için yanlışlıkla iki kayak gezisi ayarladıkları söylendi. Gezilerden biri Michigan’a 100 dolarlık, diğeri Wisconsin’e 50 dolarlık bir geziydi. Katılımcılara Wisconsin gezisinden daha çok keyif alacakları da belirtildi. Buna rağmen çoğu kişi daha pahalı olan Michigan gezisini seçti.
Bu seçim, batık maliyet yanılgısını açıkça gösterir. İnsanlar daha çok keyif alacakları seçeneği değil, daha fazla para ödedikleri seçeneği tercih etti. Çünkü geçmişte yapılan harcama, gelecekteki deneyimin kalitesinden daha belirleyici hâle geldi.
Batık Maliyet Yanılgısı Neden Olur?
Batık maliyet yanılgısı, kayıptan kaçınma eğilimiyle yakından ilişkilidir. İnsanlar para, zaman, emek ya da duygu yatırımı yaptıkları bir şeyi kayıp olarak görmek istemez. Bu yüzden bazen artık işe yaramayan bir kararı sürdürürler. Oysa devam etmek çoğu zaman kaybı azaltmaz; daha da büyütür.
Bilişsel çelişki de bu yanılgıyı güçlendirir. İnsan, verdiği kararın doğru olduğuna inanmak ister. Gerçekler tersini gösterdiğinde hatayı kabul etmek yerine mevcut karara bağlanır. Böylece içsel çatışmayı azaltmaya çalışır ama yanlış kararın etkisini uzatır.
Çerçeveleme etkisi de burada devreye girer. Devam etmek “azim” ya da “pes etmemek” gibi olumlu ifadelerle sunulduğunda çekici görünür. Bırakmak ise “vazgeçmek” ya da “başarısızlığı kabul etmek” gibi algılandığında zorlaşır. Bu yüzden insanlar bazen en mantıklı karar bırakmak olduğu hâlde, kaybeden seçeneğe tutunur.
Sonuç olarak;
Batık maliyet yanılgısından kaçınmak için değişime açık kalın. Bir durumda kalmayı seçerken kendinize şunu sorun: Burada geçmişte harcadığım emek yüzünden mi duruyorum, yoksa bugün gerçekten iyi bir nedenim olduğu için mi? Batan bir gemide kalmak, geçmiş emeği kurtarmaz.
Yeni bir projeye, ilişkiye ya da hedefe başlamadan önce çıkış ölçütlerinizi belirleyin. Hangi koşullarda duracağınızı, yön değiştireceğinizi ya da vazgeçeceğinizi önceden netleştirin. Böylece karar anında duygularınız sizi daha az yanıltır.
Bir duruma fazla yakından baktığınızda, ona duygusal olarak bağlanabilirsiniz. Bu yüzden güvendiğiniz birinden ya da konunun uzmanından görüş alın. Dışarıdan bakan biri, sizin kaçırdığınız büyük resmi daha net görebilir ve daha sağlıklı karar vermenize yardımcı olur.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Jeremy S. NashBachelor of Psychological Science (Hons IIA). University of Queensland eSpace; “The Sunk Cost Effect:Short-term Behavioural Evidencein Adults”; (2017). https://core.ac.uk/reader/159137880
- What is the ‘sunk cost fallacy’? Is it ever a good thing?. Yayınlanma tarihi: 27 Kasım 2023. Kaynak site: Conversation. Bağlantı: https://doi.org/10.64628/AA.3m4dhq7vy
- Dijkstra KA, Hong YY. The feeling of throwing good money after bad. The role of affective reaction in the sunk-cost fallacy. PLoS One. 2019 Jan 8;14(1):e0209900. doi: 10.1371/journal.pone.0209900. PMID: 30620741; PMCID: PMC6324799.
Matematiksel
