Ekonomide Gösterişçi Boş Zaman ve Gösterişçi Tüketim Nedir?

Sosyal ve psikolojik güdüler tüketim hareketlerini büyük ölçüde etkiler. Bu sosyolojik ya da psikolojik nedenler ekonomide bazı terimlerle açıklanmaktadır. Bunlara baktığımızda günümüz tüketim toplumunu şekillendiren iki ana etkiden bahsedebiliriz. Bunlar özde birbirine benzese de aralarında önemli bir fark vardır.

Gösterişçi tüketim ve gösterişçi boş zaman, Amerikalı sosyolog ve ekonomist Thorstein Veblen’in (1857–1929) icat ettiği iki terimdir. Bu kavramların her ikisi de toplumun seçkin üyelerinin üstün konumlarını, zenginliklerini ve statülerini emek, zaman ve para harcayarak gösterme çabalarını açıklar.

Veblen, kapitalizmi ve bu sistemin gösterişi, lüksü ve israfı öne çıkartan tüketim biçimlerini “Aylak Sınıf Teorisi” (The Theory of Leisure Class) adlı eserinde eleştirmiştir. Bu sınıf, Veblen tarafından aylak sınıf olarak adlandırılmakta ve “gösterişli tüketim” ve “gösterişli boş zaman” şeklindeki faaliyetler ise sınıfın tipik özellikleri arasında yer almaktadır.

Aylak Sınıfın Teorisi, Veblen’in bir kitabıdır. Ekonominin ve insan davranışının çeşitli yönlerini kapsar ve toplumda üretim ekonomisinden tüketim ekonomisine geçiş fikrinin altını çizer. Buradaki fikir, toplum liderlerinin güçlerini ve statülerini liderlik ederek veya yaratarak değil, daha çok göze çarpan israf yoluyla göstermeleridir.

Aylak sınıf olarak tanımlamış olduğu grubun tüketimi, onursal bir ayin haline getirmiş olduğunu ifade etmektedir. Gösterişe yönelik tüketim, bu grubun tüm yaşam alanlarına nüfuz etmiştir. Bu yazıda öncelikle gösterişçi boş zaman ve gösterişçi tüketim derken ne demek istenildiğini anlayalım. Sonrasında da aralarındaki farklara bakalım.

Gösterişçi Tüketim Nedir?

züppe etkisi

Sosyolojide ve ekonomide, gösterişçi tüketim terimi ( conspicuous consumption), bir kişinin temel ihtiyaçları karşılamak yerine zenginliğini halka göstermek için mal veya hizmet satın alması biçiminde düşünülebilir. Bu mal ve hizmetler başkalarının karşılayamayacağı kadar pahalı olduğunda, kişinin zenginliğini ve statüsünü sergilemesinin bir yolu olur. 

Statü sembolü olarak hizmet eden özel lüks tasarımlar gösterişçi tüketimin örnekleridir. Örneğin, dünyada birçok üst düzey akıllı telefon üreticisi olmasına rağmen Lamborghini, Porsche ve Bentley gibi bazı lüks markalar kendi akıllı telefonlarını yarattı. Bu lüks markalar genellikle Apple ve Samsung gibi diğer markalarla aynı yazılım ve donanıma sahiptir. Ancak onları farklı kılan dış görünümleridir. Örneğin, lüks Black Diamond iPhone’da beyaz elmaslarla süslü som altından bir kasa ve ana sayfa düğmesi için de büyük bir siyah elmas vardır. Aşağıda gördüğünüz bu telefon günümüzde 15.3 milyon dolar değerindedir.

2013 yılında üretilen Black Diamond iPhone 5, 15.3 milyon dolar fiyatıyla Çinli bir iş adamına satıldı.

Hız ve görsel çekicilik için tasarlanmış ancak çok az pratik kullanıma sahip, sınırlı sayıda üretilen yüksek performanslı süper otomobiller için de benzer şeyler söylenebilir. Sonuçta bu arabalar gerçekten de süper hızlara ulaşsa bile, çoğu yolda güvenli veya yasal sınırlar dahilinde bu arabaları kullanmak mümkün değildir. Ancak bu abartılı arabayı satın almak kişinin gücünün bir göstergesidir.

Gösterişçi Boş Zaman Nedir?

Bu terim ise sosyal statüyü sergilemek ve elde etmek için çalışma dışı zamanlarda izlenen davranışları ifade eder. Egzotik yerlere uzun tatiller yapmak, süslü hayvanlar beslemek, ölü dilleri öğrenmek ve aşırı spor yapmak gibi tutumları, bu tür davranışlara örnek olarak verebiliriz.

Veblen’e göre, göze çarpan bu boş zaman, üretken olmayanın yüceltilmesine katkıda bulunur. Sınıf farkını keskinleştirir ve ve alt sınıfların bu boş zaman sınıfına hayran olmasını sağlar. Bu da, boş zaman sınıfının statülerini ve maddi konumlarını korumalarına yardımcı olur. Alt sınıf da kendi statülerini yükseltmek için boş zaman sınıfını taklit eder. Veblen, gösterişçi boş zamanın derin tarihsel kökleri olduğunu ve zaman geçtikçe farklı biçimlere “evrimleştiğini” savunmaktadır.

Gösterişçi tüketim ile gösterişçi boş zaman arasındaki temel fark, gösterişçi tüketimin, serveti alenen sergilemek için mal veya hizmet satın alma pratiğini içermesidir. Ancak gösterişçi boş zaman ise, servet ve statü sergileme uğruna çalışma dışı zamanlarda sergilenen davranışlardır. Her iki durumda insanlar arasında sınıf farkı oluşturmaya hizmet etmektedir. Son olarak da hatırlatalım. Bu kavramları genellikle varlıklı insanlarla ilişkilendirsek de, alt ve orta sınıflar da genellikle elit sınıfı taklit etmeye çalıştıkları için, bu iki kavram, herhangi bir ekonomik sınıfta görülebilirler



Kaynaklar ve ileri okumalar:


Dip Not:

Matematiksel, 2015 yılından beri yayında olan ve Türkiye’de matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım

Matematiksel

Ceren Demir

Kendini, insanları, dünyayı tanıma ve anlama çabasında, belki de kaosta olan; filmin oyuncularından, dünya üzerindeki küçücük noktalardan biriyim.. Dokuz Eylül Üniversitesi'nde Ekonomi bölümünde yüksek lisansa devam ediyorum ve İstanbul Gelişim Üniversitesi'nde akademik görevimi sürdürüyorum. Spora, sanata (özellikle resim sanatı), müziğe, doğaya, doğa sporlarına, felsefeye, psikolojiye, kitaplara, filmlere düşkünüm.. Okumayı, yazmayı, öğrenmeye çabalamayı çok seviyorum. Küçük yaşlardan itibaren birikmiş 9 adet günlüğüm var. Amaçlı ve amaçsız yaşamanın çeşitli noktalardan artı ve eksileri olduğunu düşünsem dünyadaki her şeyin gelip geçici olduğuna inanıyorum. Yine de -her şeye rağmen- ben uzun süredir amacı olanlardanım.. Buradan enerji sağlayabiliyorum.. Çoğunlukla enerjik, dışa dönük olsam da yeri geldikçe oldukça içe kapanmaya ve yalnızlığa susayabiliyorum. İkisi de keyifli ve öğretici.. Matematiksel sitesinin öncelikle hayranı olan bir okuruyum sonra Matematiksel’e katkı sağlamaya çalışan enfes ekibin bir parçasıyım. Özetle bu dünyayı bir rüyaymış gibi (Is this the real life? Is this just fantasy?) hissedip iyi bir insan olarak '‘kalmaya'’ çabalayan, sonsuzmuş gibi üretmeye çalışan insanlardan olarak; bahsettiğim 'bencil' bilgilerimi önemsiz sayıyorum. Sadece denizdeki kum tanelerinden biri olduğumun farkındayım. Ancak okyanusları merak etmekten vazgeçemiyorum. Yaşam keşifle canlanıyor.. (Instagram veya Facebook hesabım yoktur. Fotoğrafımı ve adımı kullanarak sahte hesap açıldığını öğrendiğim için bu bilgiyi belirtmek durumundayım.)
Başa dön tuşu