Ekonomi

Bir Sosyal Statü Ölçütü Olarak Veblen Etkisi

Bir arkadaşınızın kullandığı parfümü çok beğendiniz ve satın almak için markasını öğrendiniz. İnternette yaptığınız ufak bir aramada parfüme ulaştınız. Ancak o da ne? Parfümün fiyatı sadece 79 TL. Yani ucuz bir parfüm. Koku hala aklınızda ama acaba o kadar iyi değil miydi? En iyisi şu 379 TL olan parfümü almak. En azından parasının karşılığını veriyordur! Hikaye tanıdık geldi mi? Parfüm yerine istediğiniz herhangi bir objeyi düşünebilirsiniz elbette. İşte bu hikaye size birazdan aktarmaya çalışacağımız Veblen etkisi ile yakinen ilişkili.

Şimdi aşağıda gördüğünüz tişörte iyi bakın. Aşağıdaki tişörte kaç para verirdiniz? Mesela 1000 dolar? Bu tişört 1750 dolara alıcı bulabilmiştir.

Evet yanlış duymadınız şu an bu tişörtü indirimde 950 dolar civarına satın alabiliyorsunuz. Satın almak isterseniz inceleyebilirsiniz. Düz bir beyaz tişört deyip geçmeyin, tişörtte bir farklılık yok, onu değerli yapan şey logosu yani markası. Tişört Louis Vuitton etiketi taşıyor. Carter, Rolls-Royce, Aston Martin, Harrods, Champagne, Christian Dior ve Louis Vuitton, Türkiye’de Vakko gibi markalar, daha pahalı oldukları için daha değerli olarak algılanıyorlar.

Muadillerinden daha iyi olduklarından dolayı değil. Onları cazip kılan şey sattıkları ürünlerin fiyatları oluyor. Burada da ortaya paradoksal bir durum çıkıyor. Lüks mallar giyim, açlık, susuzluk, barınma veya ulaşım gibi insanların birincil ihtiyaçlarını karşılamak için satın alınmaz. Ancak yine de fiyatları 2 milyon doları aşan bazı lüks arabalar piyasaya sürülmeden önce tükenebilir. Bu satın alma dürtüsünün arka planında da elbette psikolojik etkenler yer almaktadır çünkü insanlar daha yüksek fiyatların daha yüksek statüyü yansıttığını düşünmektedir.

Veblen Etkisi Nedir?

Ekonomide fiyatı arttığında talebin arttığı mallar Veblen ürünleri olarak bilinir. Yüksek fiyatın daha yüksek kalite anlamına geldiği inancı da Veblen etkisi olarak tanımlanabilir. Bu söylem adını Amerikalı iktisatçı Thorstein Bunde Veblen’den (1857-1929) almıştır. Veblen “Aylak Sınıfın Teorisi” isimli kitabında varlık sahibi olan ya da varlık sahibi olma peşinde koşan veya varlık sahibi olmanın satın alma anlamına geldiğine inanan insanların davranışlarının kapsamlı bir yorumlamasını yapmıştır.

Thorstein Veblen, ürün satın alma motivasyonunun toplumdaki diğer insanlara gösteriş yapma davranışının üzerinde durmuştu. Bu da finansal gücünü göstermek için kişinin lüks mal ve hizmetlere para harcaması anlamına geliyordu. Veblen ‘conspicuous consumption’ yani gösteriş amaçlı tüketim kavramını ilk kullanan kişidir. Veblen’in bunu çalışmayan sınıfın (ki burada Veblen çalışmayan sınıfla aristokrat sınıfı kastetmiştir) ekonomik ve sosyal davranışlarını açıklamaya çalışırken tanımlamış ve kullanmıştır.

Veblen, tüketim tutkusunun kıskançlıkla ilişkili olduğunu öne sürmüş ve sonra da ‘gösterişçi tüketim’ ve ‘gösterişçi israf’ kavramlarını incelemiştir. Ayrıca her sınıfın gösterişçi harcama yapmaktan geri kalmadığını da belirtmiştir. Yani zenginlere ağırlıklı yüklenmesine rağmen; yalnızca zenginler değil diğer sınıflara da değinmiştir.

Veblen Etkisini Anlamak

Lüks tüketimler, gerçek veya görünürde sosyal güçlerini ve prestijlerini göstermenin bir yolu olarak servetlerini sergileyen üst sınıftan erkekler, kadınlar ve aileleri tarafından yapılır. Zenginliğin ve gücün kamuya açık bir şekilde sergilenmesi, belirli bir sosyal statüye ulaşmanın veya sürdürmenin bir yoludur. Ancak sorun sadece belli bir statüye sahip olan kişilerin bu yaklaşımı benimsemesinde değildir. Sorun düşük sosyal sınıfların hiyerarşide daha üsttekilerin
davranışlarına özenmeleri, onları taklit etmeye çalışmalarıdır.

Alt tabakada yer alanlar ne zaman üst tabakadakilerin sahip oldukları şeyleri alabilir ise o zaman üst tabakalar statülerini ifade edebilecek yeni mallar peşine düşerler. Yeniden aynı hikaye başlar ve yeni mallar için kaçınılmaz olan talepler yaratılır durur.

Bu nedenle 85 Euro’ya mal olan bir şişe parfüm içeriği aynı olsa bile 20 Euro’luk bir şişeden daha fazla alıcı bulabilir. Bu açık bir şekilde körüklenen tüketimin nedenlerinden biridir. Yeni istek ve arzular eskileri ile yer değiştirir. Yeni mallar piyasada eskilerinin yerini almaya başlar. Mekanizmanın dürtüsü sosyal sınıfların birbirlerini kıyaslamasından gelir.

Kaynaklar ve İleri Okumalar:

Matematiksel

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

İlgili Makaleler

Başa dön tuşu