Toplum ve Yaşam

Neden Başkalarına Yardım Ederiz? Altruizm Diğer Adıyla Özgecilik

Birçoğumuz zaman zaman bir başkasına bizden talep edilmese bile yardım etme eğilimi gösteririz. Üzgün bir arkadaşımızı teselli etmek için uğraşırız. Yardım kuruluşlarına bağışta bulunuruz. Gönüllü olarak hastanelerde, bakım evlerinde, vakıflarda, sosyal hizmet kuruluşlarında çalışırız. Markette poşetlerini taşımakta zorluk çeken birinin yükünü paylaşırız. Oldukça basit bir kavram olarak düşündüğümüz yardım etme eylemi ve bu yazımızın ana konusu olan özgecilik yani altruizm bazen birbirinin yerine kullanılsa da aslında bağlamda farklılıklar göstermektedir. Yani her yardım örtük olarak aynı anlamı taşımaz.

Daha iyi anlayabilmek için bir örnek verelim. Zor durumda kalan bir arkadaşınız sizden 100 TL borç istedi. Siz de çıkarıp ona 100 TL verdiniz; bu durumda arkadaşınıza yardım etmiş oluyorsunuz. Diğer bir yandan, bu davranışı eli açık, cömert görünmek amacıyla sergilemiş olsaydınız o zaman bu davranışa yardım etme diyemezdik. Aynı şekilde, bu davranışı kendinizi iyi, erdemli hissettirdiği için yapıyorsanız, bu davranış da arka planda bencilce bir düşünce barındırdığı için yardım etme demek değildir.

Altruizm, kendini hiçbir şekilde düşün­meden, sadece ve sadece başkalarına yarar sağlamak arzusuyla yapılan davranışlardır. Bu tarz davranışlar sergilenirken kişisel çıkar ve kazançlar düşünülmez. Kişi sadece empati kurar ve yardım etmeye karar verir. Yazıyı okuyan çoğu kişi kendisini altruist olarak tanımlasa da ”çıkar gözetmeme” kavramına yapılan vurgu akıllarda soru işaretleri bırakır. Sırasını verdiği kişiyi büyük bir olasılıkla bir daha görmeyeceği için yapan kişi bunu gerçekten içtenlikle yapmış olabilir ama özellikle birbirlerini tanıyan insanların yaptıkları fedakarlık­ların arka planındaki dürtüyü ayırt etmek her zaman kolay değildir.

Altruizm neredeyse bütün hayvan türlerinde, hatta bazen farklı türler arasında bile görülebilir. 1996 Ağustos’unda 3 yaşındaki bir çocuk Illinois Brookfîeld’deki hayvanat bahçesinin birkaç gorili barındıran hendeğine düşmüştü. 7 yaşındaki bir goril olan Binti çocuğu hemen yerden kaldırmış, kollarında biraz salladıktan sonra bakıcıların alması için kapının yanına bırakmıştı.

İnsanlar Neden Yardım Eder?

1- Evrimsel Bakış ve Sosyal Öğrenme Teorisi

Evrimsel sosyal psikologlar yardım etmenin yaşamsal bir değeri olup olmadığına konusuna eğilmişlerdir. Onlara göre başkalarına yararlı olan karmaşık sosyal davra­nışlar türler için yaşamsal değere sahiptir. Ve temelde bu durumu dört kavram etrafında açıklarlar. İlk odaklanılan kavram akraba seçimi, yani doğal seçimin genetik bir akrabaya yardım etmeye yönelik davranışları desteklediği görüşüdür. İkincisi karşılıklılık normu, yani başkalarına yardım edilmesi durumunda gelecekte bunun karşılığında bize de yardım edileceği beklentisidir. Üçüncüsü her türlü sosyal normu öğrenmenin insanların uyumu açısından önemli olduğu ve başkalarına yardım etmeye verilen değerin de bu normlardan biri olduğudur. Dördüncüsü de yardımlaşan grupların hayatta kalma olasılığı diğer gruplara göre daha fazla olmasıdır.

Altruizm örneklerinden biri de sürüdeki bir hayvanın olası bir saldırıya karşı diğerlerini uyarmak için, aynı insanlarda olduğu gibi, nöbet tutması. Tarla faresine benzeyen mirket bu yeteneğiyle ünlüdür.

2- Sosyal Değiş Tokuş: Yardımlaşmanın Bedelleri ve Ödülleri

Yardım etme fikrinin arka planını açıklamak için geliştirilen sosyal değiş tokuş kuramına göre yardımlaşma davranışların kökeni illa da genlerimiz değildir. İnsanlar aslında sosyal ödülleri arttırmak ve sosyal bedelleri azaltmak için birbirlerine yardım ederler. Bu modele göre acil bir durumu izlemek insanda uyarılma durumu yaratır. Bu durum arttıkça kişide huzursuzluk artar. Bu huzursuzluk maliyet ve ödüllerin değerlendirilmesi sonucunda verilen bir tepkiyle azaltılabilir. Olayı seyredenin yardım etmesinin maliyeti zaman ve efor kaybı ve kendini tehlikeye atmak olabilir. Ödülleri ise, yük­selmiş bir özgüven, yardım isteyen kişinin teşekkürü ve övgüler olabilir.

3- Empati ve Altruizm

İnsanların yardım etme güdüsü özgecilikten de kaynaklanıyor olabilir. Bu hipoteze göre insanlar bir başkası için empati duyduklarında (bir başkasının, yaşadığı olay ve duygularını yaşadıklarında) bu kişiye sadece özgeci nedenlerle yardım etmek isterler. Özellikle güvenli bağlanan insanlar empati hissederler ve başkaları tarafından reddedilmiş insanların empati hissetme olasılığı özellikle düşüktür. Asıl önemli olan ve geliştirilmesi gereken yardımlaşma biçimi elbette budur.

Ayrıca insanlar her durumda yardım etmezler. Bu dürtünün gerçekleşebilmesi için beş koşulun sağlanması gerekir. Bunun için kişi olayı fark etmeli, bunu acil bir durum olarak yorumlamalı, sorumluluk almalı, uygun yardım biçimini bilmeli ve yardım etme kararını uygulamaya koymalıdırlar. Acil duruma tanık olanların sayısı arttıkça iki koşulun, olayı acil bir durum olarak yorumlamak ve sorumluluk almak, yerine getirilmesi zorlaşır. Bu da seyirci kalma etkisi yaratır. Bu etkiye göre bir olaya tanık olanların sayısı ne kadar fazlaysa içlerinden birinin yardım etme olasılığı da o denli düşer. Konunun devamı niteliğindeki bu yazımıza aşağıdaki bağlantıların arasından erişebilirsiniz.

Kaynaklar:

Ana sayfa » Toplum ve Yaşam » Neden Başkalarına Yardım Ederiz? Altruizm Diğer Adıyla Özgecilik

Sibel Çağlar

Merhabalar. Matematik öğretmeni olarak başladığım hayatıma 2016 yılında kurduğum matematiksel.org web sitesinde içerikler üreterek devam ediyorum. Matematiğin aydınlık yüzünü paylaşıyorum. Amacım matematiğin hayattan kopuk olmadığını kanıtlamaktı. Devamında ekip arkadaşlarımın da dahil olması ile kocaman bir aile olduk. Amacımıza da kısmen ulaştık. Yolumuz daha uzun ama kesinlikle çok keyifli.
Başa dön tuşu