Hiç ufuk çizgisinin hemen üzerinde şekil değiştiren ya da havada süzülüyormuş gibi görünen bir kargo gemisi, yat ya da ada gördünüz mü? Cevabınız “evet” ise, büyük ihtimalle Fata Morgana etkisine tanık olmuşsunuzdur.
“Serap” denince çoğumuzun aklına çöl sıcağında uzaktan görünen parıltılı su birikintileri gelir. Oysa serap yalnızca çöllere özgü bir doğa olayı değildir. Denizlerde, kutup bölgelerinde ve geniş düzlüklerde de ortaya çıkabilir. Üstelik serapların farklı türleri vardır. Bunlar arasında en dikkat çekici ve en şaşırtıcı olanlardan biri Fata Morgana’dır.
Fata Morgana Ne Anlama Gelir?
“Fata Morgana” adı, Kral Arthur efsanelerindeki büyücü Morgan le Fay’den gelir. İtalyancada “fata” peri ya da büyücü kadın anlamına gelir. Bu yüzden Fata Morgana, “Morgan’ın büyüsü” gibi bir anlam taşır.
Orta Çağ’da insanlar ufukta beliren tuhaf görüntüleri bugünkü gibi ışığın kırılmasıyla açıklayamıyordu. Deniz üzerinde yükselmiş gibi görünen gemiler, havada asılı duran kaleler ya da şekil değiştiren kıyılar, kolayca büyülü olaylar olarak yorumlanıyordu. Özellikle Sicilya ile İtalya arasındaki Messina Boğazı’nda görülen bu tür seraplar, zamanla Morgan le Fay efsanesiyle ilişkilendirildi.
Efsaneye göre Morgan le Fay, denizcileri kandırmak için deniz üzerinde hayalî saraylar ve kaleler gösterirdi. Bu görüntüler, uzaktan bakanlara gerçekmiş gibi görünür; fakat yaklaşıldığında kaybolurdu.
Benzer biçimde, denizlerde görülen olağan dışı optik görüntüler “Uçan Hollandalı” gibi hayalet gemi efsanelerini de besledi. Bu efsanede denizciler, ufukta beliren ve çoğu zaman felaket habercisi sayılan gizemli bir gemiden söz eder.
Bazı eski anlatılarda gemi dalgaların üzerinde değil, sanki suyun üstünde asılı duruyormuş gibi görünür. Bugün bu tür görüntülerin bir kısmını ışığın atmosferde bükülmesiyle açıklayabiliyoruz.
Fata Morgana Etkisi Neden Oluşur?
Teknik olarak Fata Morgana bir serap türüdür. Çölde görülen hayali su birikintileri ya da sıcak yaz günlerinde asfaltta beliren su görüntüleriyle aynı temel prensibe dayanır.
Seraplar yansıma ile değil, kırılma ile oluşur. Işık, sıcaklığı ve yoğunluğu farklı hava katmanlarından geçerken yön değiştirir. Gözümüz bu bükülmeyi fark etmez. Işığın düz bir çizgide geldiğini varsayar. Bu yüzden uzaktaki bir cismi olduğundan farklı bir yerde ya da farklı bir biçimde algılarız.
Sıcak yollarda gördüğümüz “su varmış” görüntüsü alt seraptır. Bu durumda yere yakın hava çok sıcaktır. Üstündeki hava ise daha serindir. Işık sıcak hava tabakasından geçerken bükülür ve gözümüze sanki yerden geliyormuş gibi ulaşır. Biz de yolun üzerinde gökyüzünün bozulmuş bir görüntüsünü görürüz ve bunu su birikintisi sanırız.
Fata Morgana ise üst serap türüne girer. Bu kez yüzeye yakın hava daha soğuktur. Onun üzerinde daha sıcak bir hava tabakası bulunur. Bu sıcaklık farkı ışığı aşağı doğru büker. Gözümüz ışığın düz geldiğini varsaydığı için, uzaktaki gemileri, kıyıları ya da adaları olduklarından daha yüksekteymiş gibi algılar.
Fata Morgana’yı özel yapan şey yalnızca nesneleri yukarıda göstermesi değildir. Hava katmanları düzensiz olduğunda görüntü uzar, sıkışır, ters döner ya da parçalanmış gibi görünür. Bu yüzden ufuktaki bir gemi bazen havada asılı duruyormuş, bazen de şekil değiştiriyormuş gibi algılanır.
Bu tür seraplar genellikle denizlerde, buzullarda ve karla kaplı bölgelerde ortaya çıkar. Çünkü bu ortamlarda yüzeye yakın hava çok soğuk kalabilir, üstteki hava ise daha sıcak olabilir.
Sonuç olarak;
Bu görüntüler ilk bakışta kafa karıştırıcı görünür. Çünkü nesneleri alıştığımız bağlamdan kopmuş hâlde görürüz. Oysa ortada doğaüstü bir durum yoktur. Gördüğümüz şey, yalnızca ışığın ve atmosferin gözümüze oynadığı optik bir oyundur.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- UFO? Flying Ship? No—It’s Nature’s Coolest Optical Phenomenon; Yayınlanma tarihi: 6 Mayıs 2020; Kaynak site: Popular Mechanics. Bağlantı: UFO? Flying Ship? No—It’s Nature’s Coolest Optical Phenomeno/
- Zinkova, Mila. (2018). Titanic’s mirage, part 1: The enigma of the Arctic High and a cold‐water tongue of the Labrador Current. Weather. 74. 10.1002/wea.3243.
- The Truth Behind the Legends of the Flying Dutchman. Yayınlanma tarihi: 22 Temmuz 2022; Kaynak site: History. Bağlantı: The Truth Behind the Legends of the Flying Dutchman/
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
