Fizik

Denizcilerin Korkulu Rüyası Fata Morgana Etkisi Nedir?

Kapak görseline iyi bakın. Aslında her yıl yaz aylarında buna benzer görsellerin internette dolaştığına şahit oluyoruz. Bir gemi ufkun hemen üzerinde havada uçuyor gibi gözüküyor. Görüntü gerçekten kafa karıştırıcı olsa da arka planda olan biten mucizevi bir durum yoktur. Gözlemlediğiniz şey Fata Morgana etkisine bir örnektir.

Titanik’in batışı hakkında araştırma yaptıysanız, “Fata Morgana” terimini yine duymuş olabilirsiniz. 15 Nisan 1912’de geminin batmasından bir buzdağının sorumlu olduğuna şüphe olmasa da, geçtiğimiz yıllarda bazı kanıtlar nadir rastlanan bir optik yanılsamanın da bu süreçte rol oynamış olabileceğini ileri sürmüştü. Şimdi gelin olan biteni anlamaya çalışalım.

Fata Morgana Etkisi Nedir?

Fata Morgana Etkisi Nedir?
Atmosferin sürekli değişen koşulları nedeniyle, bir Fata Morgana yalnızca birkaç saniye içinde çeşitli şekillerde değişebilir, Fata Morgana etkisi nedeniyle bir nesnenin ters de görünmesi mümkündür. Bazen de ufkun üzerinde ikinci bir ufuk varmış gibi yanılsamaya neden olur.

Belirli havalarda, özellikle denizde veya düz arazide, uzaktaki cisimlerin havada neredeyse uçtuğunu görmek gerçekten de mümkündür. Gördüğünüz görüntü olağandışı gibi görünse ve oldukça dikkat çekse de aslında bu durumun tamamen rasyonel bir açıklaması vardır. Bu gördüğümüz görüntü aslında bir tür seraptır.

Serap dediğimiz zaman akıllarımıza genelde çöllerde rastlanan bir durum gelir. Gerçekten de çöllerde pek çok susamış gezgin, su birikintisi gibi görünen şeyin aslında sıcak çöl kumu olduğunu görünce hayal kırıklığına uğramıştır. Ancak aslında serap bir değil, bir kaç farklı biçimde oluşur. Bu serapların bir türü de Fata Morgana olarak kabul edilmektedir. Ve temelinde hepsi bir optik yanılsamadır.

Fata Morgana Adı Nereden Geliyor?

Bu serap türü, okyanusun ortasında rastlanan bir çok olağandışı görüntüden sorumludur ve hatta Uçan Hollandalı efsanesinin kaynağı olarak da kabul edilmektedir. Bu noktada size kısaca bu meşhur efsanenin arka planını da anlatalım.

Fata Morgana Etkisi Nedir?
Efsaneye göre Uçan Hollandalı sonsuza dek denizlerde gezinmeye mahkum bir hayalet gemidir. Tarihçiler bu masalın 17. yüzyılda ortaya çıktığını kabul eder.

Uçan Hollandalı, diye bahsedilen kişi aslında kaptan Hendrick Van der Decken idi. Gemisi Hollanda Doğu Hindistan Şirketi Filosunun bir parçasıydı. Görevi de Hollanda – Hindistan arasında gidip gelmek ve bu süreçte egzotik ürünleri getirmekti.

Ancak yolculuklarının birinde eve biraz daha hızlı dönebilmek için rotadan çıkınca kendisini Ümit Burnunda bulacaktı. Zorlu rotaya, bir de fırtına eklenince mürettebat kaptandan geri dönmesini istedi. Aslında hikaye bu noktadan sonra karışıyor, kimi anlatılarda kaptan geri dönüyor, kimisinde de mürettebata inat yoluna devam ediyor.

Bu esnada da bir şeytan onu lanetliyor ve Hollandalı sonsuza kadar denizde kalmaya mahkum ediliyor. Bu hikaye yıllar boyu dilden dile aktarıldığı için gerçekler birbirine karışmış durumda. Ancak yine de hikaye denizcilerin, Uçan Hollandalının herhangi bir şekilde görülmesinin, yaklaşan bir kıyamet olduğuna inanmasına yol açmıştı.

Fata Morgana Etkisi Nedir?
Tarih boyunca bir çok kişihayalet bir gemi gördüğünü iddia etmiştir, bu iddiaların hemen hepsi Fata Morgana etkisi ile ilişkilidir.

Bunun sonucunda yıllar içinde bir çok denizci, denizin üzerinde uçuyormuş gibi gözüken bu gemiyi gördüklerini rivayet edecekti. Oysa ki gördükleri, Fata Morgana adı verilen optik yanılsamanın bir sonucuydu.

Fata Morgana İtalyanca bir kelimedir ve adını da Kral Arthur efsanesinden almaktadır. Büyücü Morgana, Kral Arthur’un üvey kız kardeşi Morgan le Fay”dir. Eski dönemlerde Fata Morgana yanılsamasının sık görüldüğü Messina Boğazında, Morgana’nın denizcileri ölüme çekmek için büyüler yaparak sahte karalar yarattığına dair denizciler arasında yaygın bir inanış vardı. Sonrasında da bir kere daha efsane ile gerçekler birbirine karıştı. Şimdi işin bilimsel kısmına bakalım.

Fata Morgana Etkisi Neden Oluşur?

Seraplar, ışığın yolculuğu esnasında farklı yoğunluktaki hava katmanları tarafından bükülmesi sonucunda oluşur. Farklı yoğunluğundaki bu hava katmanlarına da genellikle hava sıcaklığındaki keskin değişiklikler neden olur. Sıcaklık değişimi ne kadar büyük olursa, ışığın sapması da o kadar fazla olacaktır.

Bu tür “su birikintileri” onlara yaklaştıkça kaybolur ve arabalar içlerinde yüzüyor gibi görünür.

Örneğin, sıcak ve güneşli bir günde, koyu renkli yol yüzeyleri büyük miktarda güneş enerjisini emer. Bunun sonucunda çok ısınacaktır. Bu sıcak yüzeylerle temas eden hava da, iletim yoluyla ısınacaktır. Ancak hava zayıf bir termal iletken olduğundan, sadece birkaç metre daha yüksekte çok daha soğuk hava yer alır. Bunun sonucunda da yukarıda da gördüğünüz gibi yolun yüzeyi ıslak gibi görünür.

Fata Morgana nasıl
Gözlemciye, bir nesne daha büyük veya farklı bir konumda görünebilir, çünkü sıcak ve soğuk havanın birleşimi bir serap yaratmak için ışığı “büker”.

Fata Morgana durumunda da, bir soğuk hava tabakasının üzerinde bir sıcak hava tabakası bulunur ve aradaki fark ışığı görüş alanınıza doğru büker. Araba sürdüğünüz zaman gördüğünüz serap ise bunun tam tersi biçimde çalışır. Bu süreçte soğuk hava, sıcak havanın üzerine yer alır. Bunun sonucunda da ışık aşağıya doğru bükülecektir. Yani aslında yerde gördüğünüz su görüntüsü gökyüzünün bükülmüş bir görüntüsüdür.

Bir Fata Morgana karada veya denizde, kutup bölgelerinde veya çöllerde görülebilir. Tekneler, adalar ve kıyı şeridi dahil olmak üzere hemen hemen her türlü uzak nesneyi içermesi mümkündür. Kutup bölgelerinde Fata Morgana fenomeni nispeten soğuk günlerde görülecektir. Çöllerde, okyanusların ve göllerin üzerinde ise sıcak günlerde bir Fata Morgana görmek mümkündür.

Fata Morgana Etkisi Nedir?
Tekne havada asılı gibi görünmese bile, hayalet gibi ve sıradışı görünüyor ve daha da önemlisi, görünüşü sürekli değişiyor. Bunun gerçek üstü bir durum olduğuna inanmanız çok da şaşırtıcı değil. Fotoğraf 26 Ağustos 2012’de Queensland kıyılarında çekilmiştir.

Ayrıca deniz seviyesinden dağ zirvelerine kadar Dünya atmosferindeki herhangi bir yükseklikten ve hatta uçaklardan bakıldığında bile bu optik fenomenle karşılaşabilirsiniz.

Sonuç olarak;

Bu görüntülere bakmak, oldukça kafa karıştırıcı gelecektir. Bu nedenle denizcilerin Uçan Hollandalı efsanesine inanmalarını çok da yadırgamamak gerekiyor. Ancak olan biten her şey bu dünyaya aittir ve fizik yardımı ile kolayca açıklamak mümkündür.

Ayrıca bu yazımıza da göz atabilirsiniz: Hava Durumu Tahminleri Neden Bir Türlü Tutmuyor? Doğru Tahmin Yapmak Neden Zordur?


Kaynaklar ve ileri okumalar


Size Bir Mesajımız Var!

Matematiksel, 2015 yılından beri yayında olan ve Türkiye’de matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak veya Patreon üzerinden ufak bir bağış yaparak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.

Matematiksel

Sibel Çağlar

Merhabalar. Matematik öğretmeni olarak başladığım hayatıma 2016 yılında kurduğum matematiksel.org web sitesinde içerikler üreterek devam ediyorum. Matematiğin aydınlık yüzünü paylaşıyorum. Amacım matematiğin hayattan kopuk olmadığını kanıtlamaktı. Devamında ekip arkadaşlarımın da dahil olması ile kocaman bir aile olduk. Amacımıza da kısmen ulaştık. Yolumuz daha uzun ama kesinlikle çok keyifli.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu