Fizik

Denizcilerin Korkulu Rüyası Fata Morgana Etkisi Nedir?

Titanik’in batışı hakkında araştırma yaptıysanız, “Fata Morgana” terimini duymuş olabilirsiniz. 15 Nisan 1912’de geminin batmasından bir buzdağının sorumlu olduğuna şüphe olmasa da, geçtiğimiz yıllarda bazı kanıtlar nadir rastlanan bir optik yanılsamanın da bu süreçte rol oynamış olabileceğini ileri sürmüştü. Aslında geçtiğimiz sene sosyal medyada viral hala gelen bir görsel de bu etkiyi gündeme taşımıştı.

Belirli havalarda, özellikle denizde veya düz arazide, uzaktaki cisimlerin havada “uçtuğunu” görmek mümkündür. Gördüğünüz görüntü olağandışı gibi görünse ve oldukça dikkat çekse de aslında bu durumun optik açısından tamamen rasyonel bir açıklaması vardır. Bu gördüğümüz görüntü aslında bir tür seraptır.

Sıcak yaz aylarında çöllerde de benzer bir durum ortaya çıkar. Bunun sonucunda da pek çok susamış gezgin, su birikintisi gibi görünen şeyin aslında sıcak çöl kumu olduğunu görünce hayal kırıklığına uğramıştır. Aslında bir çok kişinin bildiği gibi bu anlattığımız iki senaryo da bir optik fenomendir. Bildiğiniz gibi adına da serap denir. Ancak aslında serap bir değil, bir kaç farklı biçimde oluşur. Bu serapların genel adı da Fata Morgana olarak kabul edilmektedir.

Fata Morgana Adı Nereden Geliyor?

Şimdi kapak görseline iyi bakın. Aslında her yıl yaz aylarında buna benzer görsellerin internette dolaştığına şahit oluyoruz. Bir gemi ufkun hemen üzerinde havada süzülüyor gibi duruyor. Görüntü gerçekten kafa karıştırıcı olsa da arka planda olan biten mucizevi bir durum yoktur. Gözlemlediğiniz şey Fata Morgana etkisine bir örnektir.

Fata Morgana etkisi nedeniyle bir nesne ters de görünebilir. Bazen de ufkun üzerinde ikinci bir ufuk varmış gibi yanılsamaya neden olur.

Bu serap türü, okyanusun ortasında rastlanan bir çok olağandışı görüntüden sorumludur ve hatta Uçan Hollandalı efsanesinin kaynağı olarak da kabul edilmektedir. Fata Morgana İtalyanca bir kelimedir ve adını da Kral Arthur efsanesinden almaktadır.

Efsaneye göre Uçan Hollandalı sonsuza dek denizlerde gezinmeye mahkum bir hayalet gemidir. Tarihçiler bu masalın 17. yüzyılda ortaya çıktığına inanıyor. Efsaneye göre Uçan Hollandalıyı görmek denizde kopacak olan bir kıyametin kesin bir işaretidir.

Fata Morgana, Kral Arthur’un üvey kız kardeşi Morgan le Fay’in İtalyanca adıdır. Efsanede kendisi bir büyücüdür ve istediği zaman şekil değiştirebilmektedir. Suyun altında kristal bir sarayda yaşayan Morgan, havadan harika kaleler inşa edebilecek sihirli güçlere de sahipti. Messina Boğazı’na (İtalya ile Sicilya arasında) baktıklarında, İtalya’nın Reggio sakinleri zaman zaman binaların, kalelerin ve bazen şehirlerin ortaya çıktığını, ancak birkaç dakika içinde tekrar ortadan kaybolduğunu görüyorlardı.

Sonrasında da bu efsane dönemin denizcileri arasında yaygınlaştı. Sonucunda bir zamanlar serapların büyücülerin eseri olduğu kabul edilmekteydi. Bunun sonucunda da olan biteni anlamak da mümkün değildi. Devamında efsanelerde geçen büyücü Fata Morgana’nın adı gerçek bir fizik fenomenine verilecekti.

Bu tür “su birikintileri” onlara yaklaştıkça kaybolur ve arabalar içlerinde yüzüyor gibi görünür.

Fata Morgana Etkisi Neden Oluşur?

Seraplar, ışığın yolculuğu esnasında farklı yoğunluktaki hava katmanları tarafından bükülmesi sonucunda oluşur. Farklı yoğunluğundaki bu hava katmanlarına da genellikle hava sıcaklığındaki keskin değişiklikler neden olur. Sıcaklık değişimi ne kadar büyük olursa, ışığın sapması da o kadar fazla olacaktır.

Örneğin, sıcak ve güneşli bir günde, koyu renkli yol yüzeyleri büyük miktarda güneş enerjisini emer. Bunun sonucunda çok ısınacaktır. Bu sıcak yüzeylerle temas eden hava da, iletim yoluyla ısınacaktır. Ancak hava zayıf bir termal iletken olduğundan, sadece birkaç metre daha yüksekte çok daha soğuk hava yer alır. Bunun sonucunda da yazının başında bahsettiğimiz ve yukarıda da gördüğünüz gibi yolun yüzeyi ıslak gibi görünür.

Gözlemciye, bir nesne daha büyük veya farklı bir konumda görünebilir, çünkü sıcak ve soğuk havanın birleşimi bir serap yaratmak için ışığı “büker”.

Fata Morgana durumunda da, bir soğuk hava tabakasının üzerinde bir sıcak hava tabakası bulunur ve aradaki fark ışığı görüş alanınıza doğru büker. Araba sürdüğünüz zaman gördüğünüz serap ise bunun tam tersi biçimde çalışır. Bu süreçte soğuk hava, sıcak havanın üzerine yer alır. Bunun sonucunda da ışık aşağıya doğru bükülecektir. İşin ilginç kısmı yerse gördüğünüz su görüntüsü aslında gökyüzünün bükülmüş bir görüntüsüdür.

Bu görüntülere bakmak, oldukça kafa karıştırıcı gelecektir. Ancak merak etmeyen olan biten her şey bu dünyaya aittir ve fizik yardımı ile kolayca açıklanabilmektedir.



Kaynaklar ve ileri okumalar

  • UFO? Flying Ship? No—It’s Nature’s Coolest Optical Phenomenon; Yayınlanma tarihi: 6 Mayıs 2020; Bağlantı: https://www.popularmechanics.com/
  • False wall of water created by ‘Fata Morgana’ mirage may have hidden iceberg from Titanic lookouts until it was too late. Yayınlanma tarihi: 25 Nisan 2014; Bağlantı: https://www.dailymail.co.uk/

Dip Not:

Matematiksel, 2015 yılından beri yayında olan ve Türkiye’de matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.

Matematiksel

Başa dön tuşu