Günümüzde deniz araçlarının hızını ölçmek için farklı yöntemler kullanıyoruz. Bunların en bilineni küresel konumlandırma sistemi, yani GPS’tir. Ancak GPS oldukça yeni bir teknolojidir. Denizciler, yüzyıllar boyunca denizde hızlarını çok daha basit yöntemlerle ölçtü. 15. yüzyıldan itibaren kullandıkları bu yöntemler, bizi bugün hâlâ denizcilikte kullanılan “knot”, yani “düğüm” birimine götürür.
Knot Nedir?
Eski denizciler geminin hızını ölçmek için oldukça basit yöntemler kullanıyordu. İlk yöntemlerden biri “Dutchman’s log” olarak biliniyordu.
Denizciler geminin ön tarafından suya bir tahta parçası ya da yüzebilen başka bir nesne atıyor, sonra geminin arka kısmının bu nesneyi ne kadar sürede geçtiğini hesaplıyordu. Bu yöntem kabaca bir fikir veriyordu. Ancak uzun yolculuklarda denizciler daha düzenli ve güvenilir ölçümlere ihtiyaç duyuyordu.
16. yüzyılın sonlarına gelindiğinde denizciler daha gelişmiş bir araç kullanmaya başladı. Bu araca “chip log” ya da Türkçede parakete deniyordu. Parakete, uzun bir halatın ucuna bağlanan üçgen ya da pasta dilimi biçiminde küçük bir tahta parçasından oluşuyordu. Denizciler halatın üzerine eşit aralıklarla düğümler atıyordu. Bu düğümler, geminin belirli bir sürede ne kadar yol aldığını hesaplamaya yarıyordu.
Ölçüm sırasında denizciler tahta parçayı geminin arka tarafından suya bırakıyordu. Gemi ilerledikçe halat serbestçe açılıyordu. Aynı anda bir denizci kum saatini çeviriyor ve yaklaşık 30 saniye boyunca halat üzerindeki düğümleri sayıyordu.
Süre dolduğunda kaç düğüm geçmişse, denizciler geminin hızını o sayı ile ifade ediyordu. Örneğin 30 saniyede 10 düğüm saydıklarında, geminin 10 knot hızla gittiğini kabul ediyorlardı.
Bu sistem rastgele kurulmamıştı. Denizciler halattaki düğümleri yaklaşık 14,4 metre aralıklarla yerleştiriyordu. Bu mesafe, 30 saniyelik ölçüm süresiyle birlikte hesaplandığında bir düğümün yaklaşık olarak saatte bir deniz miline karşılık gelmesini sağlıyordu. Bir deniz mili yaklaşık 1852 metredir. Bu nedenle 1 knot, saatte 1 deniz mili hız anlamına gelir.
Böylece 15 knot hızla giden bir gemi, saatte 15 deniz mili yol alıyordu. Denizciler gün boyunca bu ölçümü sık sık tekrarlıyor ve ortalamasını alıyordu. Bu basit düzenek, GPS gibi modern teknolojilerden yüzyıllar önce gemilerin hızını oldukça kullanışlı biçimde hesaplamalarını sağladı.
Denizlerde Mesafeleri Ölçmek İçin Neden Deniz Mili kullanıyoruz?
Deniz mili, deniz ve hava ulaşımında mesafeyi ölçmek için kullanılan özel bir birimdir. Uluslararası Birimler Sistemi’ne dahil değildir. Buna rağmen denizcilikte ve havacılıkta tercih edilir, çünkü Dünya’nın küresel yapısını hesaba katmayı kolaylaştırır.
Bir kara mili 1.609,344 metredir. Bir deniz mili ise bundan biraz daha uzundur ve 1852 metreye eşittir. Deniz mili, Dünya’nın enlem ve boylam sistemine dayanır. Bu nedenle uzun mesafeli deniz ve hava yolculuklarında daha kullanışlıdır. Çünkü bu yolculuklarda Dünya’nın eğriliğini dikkate almak gerekir.
Bunu şöyle düşünebiliriz. Dünya’yı Ekvator hizasında bir çember gibi ele alalım. Bu çemberi 360 dereceye bölelim. Her dereceyi de 60 dakikaya ayıralım. İşte bu bir dakikalık yayın ortalama uzunluğu, bir deniz miline karşılık gelir.
Deniz haritaları enlem ve boylam çizgileriyle hazırlanır. Bu yüzden denizciler mesafeyi deniz miliyle ölçtüğünde harita üzerinde daha pratik hesap yapar. Uzun yıllar boyunca ülkeler, Dünya’nın çevresine dayanan deniz milinin tam uzunluğu konusunda farklı ölçüler kullandı. Bu karışıklık 1929’da giderildi ve uluslararası deniz mili 6076 feet, yani 1852 metre olarak standartlaştırıldı. Amerika Birleşik Devletleri ise bu standardı 1954’te kabul etti.
Sonuç Olarak
Sonuç olarak, gemilerin hızını ölçme yöntemleri değişti. Bugün GPS, geminin belirli bir süre içinde konumunun nasıl değiştiğini hesaplayarak hızı belirler. Modern speed log sistemleri ise suya ses dalgaları gönderir ve dalgaların geri dönüşüne göre geminin suya göre hızını ölçer.
Ancak kullanılan teknoloji değişse de “knot” birimi denizcilikte ve havacılıkta varlığını korur. Çünkü knot, deniz miliyle doğrudan ilişkilidir. 1 knot, bir saatte alınan 1 deniz mili anlamına gelir. Bu nedenle 20 knot hızla ilerleyen bir gemi, saatte 20 deniz mili yol alır. Eski denizcilerin halat üzerindeki düğümlerle başlattığı bu ölçüm geleneği, bugün modern cihazlarla sürer.
Yazının devamında konu ile ilgili bu yazıya da göz atmanızı öneririz: Amerika’nın Metrik Sistem Kullanmama Sebebi Biraz da Korsanlarla İlgili!
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Why is a ship’s speed measured in knots?Yayınlanma tarihi: 3 Eylül 2019; Bağlantı: https://www.history.com
- What is the difference between a nautical mile and a knot? Bağlantı: https://oceanservice.noaa.gov/
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
