Gizli mesajlar, kayıp diller ve çözülememiş kodlar, bilinmeyene ve gözden saklı olana duyduğumuz merakı her zaman beslemiştir. Bunların geçmişi oldukça eskidir ve bazı şifreler, kodlar, hatta kimi yazı sistemleri bugün bile gizemini koruyor.
Bazı ölü yazı sistemleri belki de hiçbir zaman çözülemeyecek. Çünkü onlardan geriye yalnızca antik taşlara kazınmış birkaç sembol ya da kırık tablet parçaları kaldı. Paskalya Adası’nda bulunan ahşap tabletlerde karşımıza çıkan rongorongo yazısı da bunlardan biri.
Rongorongo Nedir?
Rapa Nui ya da daha yaygın adıyla Paskalya Adası, Pasifik Okyanusu’nun ortasında, Şili kıyılarından yaklaşık 3.900 kilometre uzakta yer alır. İnsanlar bu küçük volkanik adayı çoğunlukla dev moai heykelleriyle tanır. Ancak Rapa Nui, en az bu heykeller kadar ilginç başka bir gizem daha barındırır. Bu gizem, ahşap nesnelerin üzerine kazınmış yüzlerce farklı işaretten oluşan rongorongo yazısıdır.
Polinezyalılar adaya yaklaşık 12. yüzyılda yerleşti. Avrupalılar ise Rapa Nui’ye ilk kez 1722’de ulaştı. Sonraki yüzyılda hastalıklar, sömürgeci müdahaleler ve köle tacirlerinin baskınları ada halkını büyük bir yıkıma sürükledi. Özellikle 1860’ların başındaki Peru köle baskınları nüfusu ciddi biçimde azalttı. Ayrıca adanın kültürel belleğine büyük zarar verdi.
Fransız misyoner Eugène Eyraud 1864 yılında Rapa Nui’ye geldiğinde rongorongo tabletlerinden söz eden ilk Avrupalılardan biri oldu. Eyraud, neredeyse her evde üzerleri çeşitli işaretlerle kaplı ahşap tabletler gördüğünü ve bunların yüzlerce olduğunu yazdı. Ancak birkaç yıl sonra Avrupalılar bu tabletleri toplamaya başladığında yalnızca birkaç düzine örnek bulabildiler.
Bugün elimizde 30’dan az rongorongo yazılı ahşap nesne bulunuyor. Bu nedenle araştırmacılar son derece küçük bir metin koleksiyonuyla çalışmak zorunda kalıyor.
Rongorongo Yazısı Nasıl Okunuyordu?
Rongorongo ilk bakışta bir yazıdan çok resim dizisini andırır. İşaretlerin arasında insan figürlerine, kuşlara, balıklara, bitkilere ve geometrik biçimlere benzeyen şekiller görürüz. Korunan metinler toplamda binlerce glif içerir. Ancak bunların kaçının bağımsız birer işaret, kaçının aynı işaretin farklı biçimleri olduğu konusunda araştırmacılar henüz ortak bir sonuca ulaşamadı.
Yazının en ilginç özelliklerinden biri ise satırların düzenidir. Rongorongo ters boustrophedon adı verilen sıra dışı bir yöntem kullanır. Okuyucu tabletin alt kısmındaki satırdan başlar ve yazıyı soldan sağa takip eder. Bir sonraki satıra geçerken tableti 180 derece çevirir. Sonraki satır için de aynı işlemi tekrarlar. Böylece okuyucu her satırın sonunda tableti ters çevirerek ilerler.
Araştırmacılar okuma yönünü çözmüş olsalar da işaretlerin ne söylediğini hâlâ bilmiyorlar. Üstelik önlerinde daha temel bir soru var. Rongorongo konuşulan dili doğrudan aktaran gerçek bir yazı sistemi miydi, yoksa belirli bilgileri hatırlatmaya yarayan bir proto-yazı mıydı?
Bazı işaret dizileri bu konuda ipuçları veriyor. Örneğin Mamari tableti üzerindeki bir bölümün Ay’ın evreleriyle bağlantılı bir takvim içerdiği uzun süredir tartışılıyor. Araştırmacılar başka tabletlerde soy kütüklerinin, ilahilerin, tören bilgilerinin ya da sözlü olarak aktarılan metinleri hatırlatmaya yarayan kayıtların olduğunu düşünüyor. Fakat bugün elimizde bu metinleri güvenilir biçimde çevirecek bir anahtar yok.
Rosetta Taşı’nın Mısır hiyerogliflerinin çözülmesinde oynadığı role benzer biçimde, aynı metni hem rongorongo hem de bildiğimiz başka bir dilde veren çift dilli bir belge de bulunmuyor. Daha da önemlisi, 19. yüzyıldaki büyük nüfus kaybından sonra rongorongoyu okuyabildiğini güvenilir biçimde gösterebilen hiç kimse kalmadı. Bu iki sorun birleşince çözüm çok daha zor hale geliyor.
Rongorongo Yazısı Avrupalılardan Önce mi Ortaya Çıktı?
Rongorongonun nasıl ortaya çıktığı en az içeriği kadar büyük bir gizemdir. Araştırmacılar uzun zamandır şu soruyu soruyor. Rapa Nui halkı yazıyı Avrupalılarla karşılaştıktan sonra mı geliştirdi, yoksa bunu dışarıdan hiçbir yazı sistemi görmeden önce kendi başına mı icat etti?
İkinci olasılık doğruysa rongorongo çok özel bir konuma sahip olacak. Çünkü insanlık tarihinde toplumlar yazıyı birbirlerinden bağımsız olarak yalnızca birkaç kez icat etti.
2024 yılında Scientific Reports dergisinde yayımlanan bir çalışma bu tartışmaya önemli bir veri ekledi. Silvia Ferrara ve meslektaşları, 19. yüzyıldan beri Roma’da korunan dört rongorongo tabletindeki ahşapları radyokarbon yöntemiyle inceledi.
Sonuçlardan biri özellikle şaşırtıcıydı. Échancrée adı verilen tabletin yapımında kullanılan ağacın kesilme tarihini araştırmacılar MS 1493–1509 aralığına yerleştirdi. Bu tarih, Hollandalı denizcilerin 1722’de Rapa Nui’ye ulaşmasından yaklaşık iki yüzyıl öncesine gidiyordu.
Bu bulgu rongorongonun Avrupalıların gelişinden önce ortaya çıkmış olabileceği düşüncesini güçlendirdi. Ancak araştırmacılar henüz kesin bir sonuca varamıyor. Radyokarbon yöntemi işaretlerin ne zaman kazındığını değil, tabletin yapıldığı ahşabın yaşını gösteriyor.
Échancrée tabletinin ahşabı bu belirsizliği biraz daha artırıyor. Araştırmacılar ahşabın Rapa Nui’de yetişen bir ağaçtan değil, Güney Afrika kökenli bir türden geldiğini belirledi. Büyük olasılıkla okyanus akıntılarıyla adaya ulaşan bir ağaç parçası daha sonra tablet yapımında kullanıldı. Ahşabın kesildiği tarih ile üzerine rongorongo işaretlerinin kazındığı tarih bu nedenle aynı olmak zorunda değil.
Rongorongonun Avrupa etkisinden bağımsız biçimde ortaya çıkmış olma ihtimali bu nedenle hâlâ kesinleşmiş değil.
Araştırmacılar günümüzde tabletleri incelemeyi sürdürüyor. Eğer bir gün çözülürlerse Rapa Nui halkının tarihine ve kültürüne ilişkin bugün kaybettiğimiz birçok bilgiyi yeniden öğrenebiliriz.
Okuma Önerisi: Navahoca Neden Dünyanın Öğrenilmesi En Zor Dilidir?
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Mysterious writing system from Easter Island may be completely unique. Kaynak site: Big Think. Yayınlanma tarihi: 11 Mayıs 2024. Bağlantı: Mysterious writing system from Easter Island may be completely unique
- Ferrara, Silvia & Tassoni, Laura & Kromer. Bernd & Wacker, L. & Friedrich, Michael & Tonini. Francesca & Lastilla, Lorenzo & Ravanelli, Roberta & Talamo, Sahra. (2024). The invention of writing on Rapa Nui (Easter Island). New radiocarbon dates on the Rongorongo script. Scientific Reports. 14. 10.1038/s41598-024-53063-7.
Matematiksel
