Isaac Newton denince akla hareket yasaları, kütleçekim, optik ve matematik gelir. Ancak Newton hayatının önemli bir bölümünü bambaşka bir sorunla uğraşarak geçirdi. İngiliz Darphanesi’nde çalıştı, sahte para üreticilerinin peşine düştü, altın ile gümüş arasındaki fiyatları hesapladı ve ülkenin giderek büyüyen para krizine çözüm aradı.
Bu çalışmaların en önemli sonucu 1717’de ortaya çıktı. Newton, altın ve gümüşün birlikte dolaşımda kaldığı daha dengeli bir para düzeni kurmaya çalışıyordu. Fakat aldığı karar piyasanın yönünü değiştirdi. Gümüş İngiltere’den çıkmayı sürdürürken altın ülkede birikti.
Böylece İngiltere adım adım altın standardına yöneldi. İşin ilginç yanı, bu sonucun önceden tasarlanmış bir ekonomik planın ürünü olmamasıydı.
İngiltere’nin Para Sistemi Neden Krize Girdi?
17. yüzyılın sonunda İngiltere ciddi bir para krizi yaşıyordu. 1695’e gelindiğinde dolaşımdaki paraların önemli bir bölümünü sahte veya değer kaybetmiş paralar oluşturuyordu. Özellikle 1662’den önce elle basılmış gümüş paraların kenarlarından küçük miktarlarda metal kesmek kolaydı. İnsanlar kestikleri gümüşü satıyor, hafiflemiş paraları ise eski değerleri üzerinden kullanmayı sürdürüyordu.
Gümüşün yurtdışındaki fiyatı sorunu daha da büyüttü. İngiliz gümüş paralarını eritip külçe halinde Avrupa’ya göndermek, onları İngiltere’de para olarak kullanmaktan daha fazla kazanç sağlıyordu. Sağlam gümüş paralar bu nedenle dolaşımdan hızla çekildi.
İngiliz hükümeti para sistemini düzeltmek için 1696’da Büyük Yeniden Para Basımı’nı başlattı. Aynı yıl Newton, Warden of the Mint görevine getirildi ve Cambridge’den Londra’ya taşındı.
Newton üretim sürecini yakından yönetti. Matematik ve kimya bilgisini kullanarak ağırlık, saflık ve üretim standartlarını denetledi. Üç yıl içinde eski gümüş paraların büyük bölümü toplanıp yeniden basıldı.
Darphane’deki görevi Newton’u sahte para üreticileriyle de karşı karşıya getirdi. Newton tanıkları sorguladı, muhbirlerden bilgi topladı ve suç ağlarını araştırdı. En ünlü hedefi William Chaloner adlı sahtekârdı. Chaloner yıllardır sahte para üretiyor ve çeşitli dolandırıcılık işlerini yürütüyordu.
Newton iki yıldan uzun süre Chaloner’ın peşinden gitti. Topladığı kanıtlar sonunda Chaloner’ın mahkûm edilmesini sağladı. Aynı yıl Newton, Darphane’nin daha üst düzey görevi olan Master of the Mint makamına geçti.
Para kırpma ve sahtecilik sorunu büyük ölçüde kontrol altına alınmıştı. Fakat Newton’un karşısında daha büyük bir sorun duruyordu. İngiltere’nin gümüşü hâlâ ülkeyi terk ediyordu.
Gümüş İngiltere’den Çıkarken Altın Ülkeye Giriyordu
Newton sorunun kaynağını anlamak için yabancı madeni paraları incelemeye başladı. Farklı ülkelerde altın ile gümüş arasındaki değer oranlarını karşılaştırdı. Hesapları İngiltere’de altının gümüş karşısında pahalı kaldığını gösteriyordu.
Bu fiyat farkı tüccarların ne yapacağını belirliyordu. Gümüşü İngiltere’de harcamak yerine yurtdışına götürmek daha kazançlıydı. Özellikle Hindistan ve Çin’de gümüş yoğun talep görüyordu. Avrupa’dan Asya’ya yapılan ticaret bu nedenle büyük miktarda gümüşü doğuya çekiyordu.
Aynı yıllarda Atlantik’in öteki tarafında yaşanan bir gelişme İngiltere’nin para dengesini ters yönden etkiledi. 17. yüzyılın sonlarında Brezilya’nın Minas Gerais bölgesinde büyük altın yatakları bulundu. Brezilya Portekiz yönetimindeydi ve çıkarılan altının önemli bölümü Avrupa’ya, özellikle Lizbon’a ulaşıyordu. Portekiz ise İngiltere’den büyük miktarda mal satın alıyordu.
İki ülke arasındaki ticaret, bu altının yönünü belirledi. Portekiz İngiltere’den yünlü kumaşlar ve çeşitli mamul ürünler satın alıyor, oluşan ticaret açığının önemli bir bölümünü Brezilya’dan gelen altınla kapatıyordu.
Sonuçta İngiltere’de ilginç bir tablo ortaya çıktı. Gümüş Avrupa ve Asya pazarlarına doğru giderken Portekiz üzerinden gelen Brezilya altını ülkeye akıyordu. Bank of England ve Royal Mint de bu altının giderek daha büyük bölümünü para sistemine dahil ediyordu. Bu gelişme ülkenin para dengesini daha da değiştirdi.
Newton’un 1717 Kararı Altın Standardının Yolunu Açtı
Hazine 1717’de Newton’dan İngiltere’deki altın ve gümüş paraların durumunu incelemesini istedi. Newton 21 Eylül 1717’de hazırladığı raporda İngiltere’de altının gümüşe göre fazla değerlendiğini ortaya koydu.
O sırada bir guinea 21 şilin 6 peni değerindeydi. Newton farklı ülkelerdeki oranları karşılaştırdı ve guinea’nın değerinin düşürülmesini önerdi. Aynı yıl yayımlanan kraliyet bildirisi guinea’nın değerini 21 şilinle sınırladı.
Newton böylece altın ile gümüş arasındaki dengesizliği azaltmak ve gümüşün ülkeden çıkışını yavaşlatmak istiyordu. Ancak yeni oran da gümüşü İngiltere’de tutmaya yetmedi. Gümüş külçe olarak yurtdışında hâlâ daha fazla değer taşıyordu.
Tüccarlar ekonomik olarak daha kazançlı yolu seçti ve gümüşü ihraç etmeyi sürdürdü. Bunun sonucunda İngiltere’nin para sistemi giderek altının ağırlık kazandığı bir yapıya dönüştü.
Altın standardı, para biriminin değerini belirli miktarda altına bağlayan bir para sistemidir. İngiltere’de bu dönüşüm 1717’den sonra yavaş yavaş gerçekleşti. Gümüş yurtdışına çıkarken altın ülkeye geliyor ve dolaşımda kalıyordu. Böylece altın, İngiliz para sisteminde giderek daha merkezi bir konuma yerleşti. Ekonomi tarihçileri bu nedenle 1717 sonrasındaki düzeni fiili bir altın standardı olarak tanımlar
Sonuç Olarak
Sistem daha sonraki yıllarda da değişmeye devam etti. 1797’de Fransa ile savaşın yarattığı baskı sonucunda Bank of England banknotları altına çevirme yükümlülüğünü askıya aldı. Napolyon Savaşları sona erdikten sonra Parlamento 1816 Coinage Act ile altını para sisteminin hukuki temeline yerleştirdi. Guinea’nın yerini 20 şilin değerindeki sovereign aldı.
1821’de Bank of England banknotları yeniden altına çevirmeye başlayınca Britanya tam anlamıyla altın standardına döndü. Böylece tarihin en ünlü bilim insanlarından birinin para krizini çözmek için yaptığı hesaplar, daha sonra dünya ekonomisine damgasını vuracak altın standardının doğuşunda beklenmedik bir rol oynadı.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Newton Project – Isaac Newton’un 21 Eylül 1717 tarihli Darphane raporu
https://www.newtonproject.ox.ac.uk/catalogue/record/MINT00322 - Royal Mint Museum – Isaac Newton ve Darphane’deki çalışmaları
https://www.royalmintmuseum.org.uk/journal/people/isaac-newton/ - Belenkiy, Ari. (2012). The Master of the Royal Mint: How Much Money did Isaac Newton Save Britain?. Journal of the Royal Statistical Society Series A: Statistics in Society. 176. 481-498. 10.1111/j.1467-985X.2012.01037.x.
Matematiksel
