
Yıldızların arasında başka zeki uygarlıklar varsa, onların geometrisi ve cebiri bizimkilerle aynı olur muydu? İnsanlık tarihi baştan yaşansaydı, yine aynı matematiksel yapılara mı ulaşırdık? Başka bir deyişle matematik, bizden bağımsız olarak var olan bir düzeni mi ortaya çıkarıyor, yoksa onu biz mi kuruyoruz?
Bu soru yalnızca felsefi bir merak değildir. Matematiğin neden doğayı bu kadar başarılı biçimde açıkladığı, matematiksel doğruların neden kişisel tercihlerimizden bağımsız göründüğü ve yeni matematiğin nasıl ortaya çıktığı gibi başka soruları da beraberinde getirir.
Matematik Neden Bir Keşif Gibi Görünüyor?
Matematiğin tarihi, başlangıçta oldukça soyut görünen fikirlerin yıllar sonra fiziksel dünyayı açıklamak için kullanılmaya başladığı örneklerle doludur.
Bunun en çarpıcı örneklerinden biri geometridir. Öklid geometrisi yaklaşık iki bin yıl boyunca uzayın doğal geometrisi olarak kabul edildi. Ancak 19. yüzyılda Nikolay Lobachevsky ve János Bolyai, Öklid’in paralellik aksiyomunu değiştirerek tutarlı bir başka geometri kurulabileceğini gösterdiler.
Riemann ise 1854’te geometriyi çok daha genel bir çerçeveye taşıdı. Onun geliştirdiği fikirler yaklaşık altmış yıl sonra Einstein’ın genel görelilik kuramının matematiksel altyapısında önemli rol oynadı.
Benzer örnekleri matematiğin başka alanlarında da görürüz. Galois, polinom denklemlerinin hangi koşullarda çözülebileceğini araştırırken bugün grup kuramının temelini oluşturan fikirleri geliştirdi. Daha sonra grup kuramı yalnızca cebirin değil, geometrinin ve modern fiziğin de önemli araçlarından biri hâline geldi.
Matematik ile fizik arasındaki bu beklenmedik uyum, fizikçi Eugene Wigner’ın matematiğin doğa bilimlerindeki “akıl almaz etkinliği” üzerine düşünmesine yol açmıştı. Matematik bazen herhangi bir fiziksel uygulama düşünülmeden geliştirilir; buna rağmen yıllar sonra doğayı açıklamak için tam da gerekli araç olduğu ortaya çıkar.
Bu durum matematiğin yalnızca insan zihninin özgürce kurduğu bir sistem olmadığı düşüncesini güçlendirir. Sanki matematikçiler, önceden var olan bir yapının parçalarını yavaş yavaş ortaya çıkarıyormuş gibi görünür.
Ancak hikâyenin yalnızca bu tarafına bakarsak önemli bir noktayı kaçırırız. Matematikçiler hangi tanımları kullanacaklarına, hangi aksiyomlardan başlayacaklarına ve hangi soruları inceleyeceklerine kendileri karar verirler.
Öklid dışı geometrilerin ortaya çıkması da bunu gösterir. Matematikçiler paralellik aksiyomunu değiştirdiklerinde yeni bir matematiksel sistem kurdular. Fakat bu seçim yapıldıktan sonra sistem içinde hangi sonuçların doğru olacağını istedikleri gibi belirleyemediler. Bu nedenle matematikte “icat” ile “keşif” arasındaki sınır düşündüğümüz kadar açık değildir.
Matematiksel Nesneler Gerçekten Var mı?
Tartışmanın felsefi tarafı burada başlar. “4 çifttir”, “2 + 2 = 4” ya da “sonsuz sayıda asal sayı vardır” dediğimizde, belirli matematiksel nesneler hakkında konuşuyor gibi davranırız. Peki bu sayıların kendileri nerede?
Matematiksel Platonculuk bu soruya güçlü ama tartışmalı bir yanıt verir. Bu görüşe göre sayılar, kümeler, fonksiyonlar ve diğer matematiksel nesneler insan düşüncesinden bağımsız olarak vardır. Onlar fiziksel nesneler değildir; göremeyiz, onlara dokunamayız. Ancak Platonculara göre gerçek olmaları için fiziksel olmaları gerekmez.
Bu görüşü kabul edersek matematik büyük ölçüde bir keşif etkinliğine dönüşür. İnsanlar kullandıkları sembolleri ve gösterimleri yaratabilir, fakat bu sembollerin temsil ettiği matematiksel ilişkileri yaratmazlar.
Nominalistler ise farklı düşünür. Onlara göre matematiğin başarılı olması için sayıların, kümelerin ya da fonksiyonların bizden bağımsız bir dünyada gerçekten var olduğunu kabul etmek gerekmez. Matematiksel kavramlar, belirli kurallar içinde son derece tutarlı ve güçlü biçimde işleyebilir.
Ama bu yaklaşım da kolay değildir. Çünkü matematikte ulaştığımız sonuçlar keyfî görünmez. Bir teorem kanıtlandıysa, sonucu kişisel tercihle değiştiremeyiz. Aynı varsayımlardan yola çıkan herkes aynı mantıksal sınırlara tabi olur.

Tam da bu nedenle tartışma sürer. Platonculuk matematiğin bu nesnel ve zorunlu görünümünü açıklamakta güçlüdür; nominalist yaklaşımlar ise bunun için bağımsız bir matematiksel varlık alanı kabul etmenin gerçekten gerekli olup olmadığını sorgular.
Matematik İcat mı Edilir, Keşfedilir mi?
Bu sorunun üzerinde uzlaşılmış tek bir yanıtı yoktur. Platoncular matematiksel doğruların bizden bağımsız olduğunu savunurken, başka yaklaşımlar matematiğin insan zihni, dili ve kurallarıyla şekillendiğini öne çıkarır.
Tartışmayı zorlaştıran nokta, matematiğin her iki özelliği de taşıyor gibi görünmesidir. Matematikçiler yeni kavramlar, semboller ve yöntemler geliştirir. Fakat bunları kullanmaya başladıklarında karşılarına çıkan sonuçları diledikleri gibi değiştiremezler.
Bu yüzden matematiği yalnızca “icat” ya da yalnızca “keşif” olarak tanımlamak kolay değildir. Belki de asıl soru, bu iki unsurun matematikte nasıl bir araya geldiğidir.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- How Numbers Work; Discover the strange and beautiful world of mathematics. New Scientist’s Instant Expert books
- Is Mathematics An Invention Or A Discovery? Yayınlanma tarihi: 10 Ocak 2022; Bağlantı:https://www.scienceabc.com/
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel



