Kömürün Tuhaf Kökeni: Dünya Neden Ölü Ağaçlarla Doluydu?
Bugün bir parça kömüre baktığımızda çoğu zaman yalnızca siyah, sert ve yanıcı bir taş görürüz. Oysa kömür, sıradan bir kaya değildir. İçinde yüz milyonlarca yıl önce yaşamış ormanların izini taşır. Daha doğrusu, bir zamanlar Dünya’nın geniş bataklıklarını kaplayan bitkilerin gömülmüş ve dönüşmüş kalıntısıdır.
Bugün Yaktığımız Kömür Aslında Nedir?
Bu hikâye yaklaşık 300 milyon yıl önce, Karbonifer döneminde başlar. O dönemin ormanları bugünkülere pek benzemezdi. Dev eğrelti benzeri bitkiler, atkuyrukları ve ilkel ağaçlar bataklık zeminlerde yükseliyordu. Sıcak ve nemli iklim, bitkilerin hızla büyümesini sağlıyordu.
Bu bitkiler büyürken atmosferden büyük miktarda karbondioksit çekti. Karbonu gövdelerinde, yapraklarında ve köklerinde depoladı. Öldüklerinde ise kalıntıları bataklıkların suya doygun zeminine düştü. Normal koşullarda ölü bitki dokuları mantarlar, bakteriler ve başka mikroorganizmalar tarafından parçalanır. Karbon yeniden atmosfere karbondioksit olarak döner.
Fakat Karbonifer bataklıklarında süreç her zaman böyle işlemedi. Suya doygun zeminlerde oksijen azdı. Oksijen azaldığında ayrışma da yavaşlar. Ayrıca dönemin bazı bitkileri, lignin bakımından zengin sert dokulara sahipti.
Lignin, bitkilere dayanıklılık kazandıran karmaşık bir maddedir ve parçalanması kolay değildir. Bu nedenle ölü bitki kalıntılarının önemli bir kısmı bütünüyle çürüyüp yok olmadı. Üst üste birikti, sıkıştı ve zamanla turba adı verilen organik tabakaları oluşturdu.
Daha sonra bu tabakaların üzeri tortularla kaplandı. Gömülme derinliği arttıkça basınç ve sıcaklık yükseldi. Milyonlarca yıl süren bu dönüşüm sonunda turba, önce linyit gibi düşük kaliteli kömürlere, ardından daha yoğun kömür türlerine dönüştü.
Karbonifer döneminin “kömür taşıyan dönem” olarak anılmasının nedeni budur. Dünya’nın bazı bölgelerinde, ölü bitki maddesi olağanüstü miktarlarda birikebildi. Bu birikimler, bugün kullandığımız büyük kömür yataklarının önemli bir bölümünü oluşturdu.
Bugünkü Kömür Yatakları Bize Ne Anlatıyor?
Kömür yataklarının önemli bir bölümü, Karbonifer döneminde ekvator çevresindeki bataklık ormanlarda oluştu. O dönemde Dünya’nın kara parçaları bugünkü konumlarında değildi.
Gondwana adı verilen büyük kara kütlesi güney yarımkürede uzanırken, bugünkü Kuzey Amerika, Avrupa ve Çin’in bazı bölümleri ekvatora yakın kuşakta yer alıyordu. Sıcak ve nemli iklim, bu bölgelerde geniş bataklık ormanlarının gelişmesini sağladı.
Ancak kömürün oluşumunu yalnızca coğrafyayla açıklayamayız. Bu süreçte birçok koşul aynı anda etkili oldu. Bataklık ormanları bol miktarda bitki üretti. Suya doygun ve oksijeni az zeminler ölü bitkilerin hızla çürümesini engelledi. Bazı bitkilerin dayanıklı odunsu dokuları ayrışmayı daha da yavaşlattı. Üzerlerine yeni tortular biriktikçe bu kalıntılar gömüldü, sıkıştı ve milyonlarca yıl içinde kömüre dönüştü.
Kısacası kömür, eski ormanların yalnızca ölmesiyle oluşmadı. Bu ormanların kalıntılarının çürümeden saklanması da gerekiyordu. Karbonifer dönemini özel yapan şey buydu: Dünya, ölü bitkileri yok etmek yerine onları yer altında sakladı.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Why Do Coal Mines Explode? Yayınlanma tarihi: 6 Mayıs 2010. Bağlantı: Why Do Coal Mines Explode?
- The Fantastically Strange Origin of Most Coal on Earth. Yayınlanma tarihi: 7 Temmuz 2016. Kaynak siite: National Geographic. Bağlantı: The Fantastically Strange Origin of Most Coal on Earth
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
